‘Centrale drie’ moeten vooral flexibel zijn

Verkenning

VVD, CDA en D66 vormen waarschijnlijk de kern van het nieuwe kabinet. Samen komen ze er wel uit, maar de sleutel tot succes is: hoeveel willen ze toegeven aan partij nummer vier?

Foto Evert-Jan Daniels/ANP

Eén zinnetje viel op in de brief die Alexander Pechtold maandag overhandigde aan Edith Schippers. Daarin vraagt D66 de verkenner om „in de gesprekken te inventariseren welke inhoudelijke blokkades worden opgeworpen”.

Pechtold schreef dat zinnetje niet zomaar. Hij weet: Mark Rutte (VVD) en Sybrand van Haersma Buma (CDA) gaan de formatie in zonder blokkades en taboes – en hijzelf ook. Dat hebben ze tijdens de verkiezingscampagne steeds herhaald. Het is nu aan verkenner Schippers om dit zwart op wit te zetten.

Wat bindt deze drie partijen, die vermoedelijk als centrum-rechtse kern de eerste ronde van de formatie ingaan – aangevuld met ChristenUnie of GroenLinks? Op sociaal-economisch vlak staan ze dicht bij elkaar. Natuurlijk zijn er onderlinge verschillen, maar door de goed draaiende economie zijn er miljarden beschikbaar om die glad te strijken.

Lees ook over de positie van GroenLinks: Klaver lonkte naar de macht maar staat nu voor dilemma

VVD, CDA en D66 kiezen alledrie zonder aarzelen vóór de vrije markt en tégen een grote overheid. De VVD gaat daarin als rechts-liberale partij het verst, CDA en D66 dragen enkele conservatieve dan wel progressieve elementen aan die dat vrijemarktdenken temperen. Denk aan meer zekerheid voor werknemers met een flexibel contract en belastingvoordeel voor mensen die arbeid en zorg combineren.

Ze willen een lagere lastendruk voor werkenden, een stijgende AOW-leeftijd en minder toeslagen en aftrekposten. VVD, CDA en D66 willen het ook makkelijker maken om mensen te ontslaan, in de hoop dat werknemers eerder een vast contract zullen krijgen. Het plan van de VVD om CAO’s niet langer te laten gelden voor alle werknemers, zal vermoedelijk sneuvelen. Het CDA is daartegen.

Te gevoelig voor tijdens de formatie

De drie partijen zullen ook veranderingen willen aanbrengen aan de pensioenen en het belastingstelsel. Maar ze zullen daar hoogstens de contouren van schetsen – té ingewikkeld en gevoelig om tot in detail te regelen in de formatie.

Qua buitenlandse politiek zijn er geen grote meningsverschillen: alledrie zijn ze – in meer of mindere mate – pro-EU, pro-NAVO, argwanend tegenover potentaten als Poetin en Erdogan en vóór meer geld naar Defensie. Wel zal Buma het associatieverdrag met Oekraïne moeten accepteren als een voldongen feit – maar dat hoeft niet in een regeerakkoord.

Zelfs als het gaat over milieu en klimaatverandering, moet er een compromis te vinden zijn. Toegegeven, het programma van Pechtold is vele male groener dan dat van Rutte en Buma. Maar de CDA-achterban zal niet gaan steigeren als Buma hier concessies doet. En de VVD ging in de coalitie met de PvdA al akkoord met de aanleg van gigantische windmolenparken op zee. Zolang de liberalen de etiketten ‘innovatie’ en ‘marktwerking’ op groene investeringen mogen plakken, zijn ze tevreden.

Asielzoekers en ‘voltooid leven’

Ingewikkelder ligt het bij de thema’s immigratie en integratie. Daar heeft D66 onversneden ‘linkse’ opvattingen: de partij wil zo nodig meer asielzoekers opvangen en ziet vooral de positieve kanten van de multiculturele samenleving. VVD en CDA willen minder asielzoekers en leggen veel nadruk op de Nederlandse identiteit en cultuur. Ook moeilijk: ‘immateriële’ zaken als hulp bij zelfdoding bij ‘voltooid’ leven. Daar is het VVD en D66 versus het CDA.

Uiteindelijk zal de samenwerking van de drie afhangen van welke vierde partij er straks aan tafel zit – en hoeveel concessies ze aan die vierde partner doen. D66 wil, als meest progressieve van de drie, het liefst GroenLinks – dat maakt de partij minder kwetsbaar. VVD en CDA hebben een voorkeur voor de ChristenUnie.

Wordt Jesse Klaver (GroenLinks) de nummer vier, dan vraagt dat van Rutte en Buma souplesse over de hele linie. Is het Gert-Jan Segers (ChristenUnie), dan zal Pechtold moeten schikken op integratie en immateriële zaken – ‘voltooid’ leven is voor de ChristenUnie zelfs een breekpunt. Wel heeft hij er dan een bondgenoot bij als het gaat om klimaat- en asielbeleid.

De verkenner richt zich deze dinsdag het eerst op een combinatie met GroenLinks. Mocht Klaver afhaken en Segers alsnog aan tafel komen, dan kan dat ene zinnetje van Pechtold worden gezien als een verholen dreigement: géén breekpunten.