Dwaalspoor naar de Falklands

Tentoonstelling Op haar landkaarten laat kunstenares Jasmijn Visser je – voor even – de weg kwijtraken.

Kaarten geven houvast, op land en op zee. Ze vertellen je waar je bent, of helpen je van a naar b te reizen. Maar wie nu het Allard Pierson Museum binnenloopt, waar kunstenares Jasmijn Visser met kaarten uit de Bijzondere Collecties van de Universiteit van Amsterdam een expositie heeft ingericht, voelt zich vooral gedesoriënteerd.

Haar project heet te gaan over de Falkland-eilanden, de Britse archipel bij het puntje van Zuid-Amerika, die in 1982 wereldnieuws was. Argentinië bezette de eilanden die het zelf Islas Malvinas noemt. Een Britse strijdmacht veroverde ze in een bloedig oorlogje – 900 doden – terug.

There Is A Pencil In Your Eyes

There Is A Pencil In Your Eyes. Beeld Jasmijn Visser

Kaap Hoorn, Zimbabwe en de maan

Maar de eerste kaarten zijn plattegronden voor een nooit-gebouwde stad aan het Panama-kanaal. Een zaal verder hangt een kaart van Zimbabwe en kaarten van de maan. Zo gaat het door. Wat heeft dit met de Falklands te maken, denk je. Tot je Vissers bijschriften leest en het kwartje valt.

Van de Stille naar de Atlantische Oceaan varen kon vroeger alleen door Kaap Hoorn te ronden. De Falklands lagen vlak na ‘de Hoorn’, de eerste veilige haven na een barre tocht. Maar in 1914 ging het Panama-kanaal open en verloren de eilanden hun strategische waarde.

En de maan? Op de dag dat de vijandelijkheden officieel gestaakt werden, was er in dat deel van de wereld een zonsverduistering; waarbij de maan tussen de zon en de aarde schuift (en in Londen werd prins William geboren).

Ook de link met Zimbabwe wordt duidelijk. Na hun vertrek lieten de Argentijnen een enorm aantal landmijnen achter. Het ruimen wordt gedaan door Zimbabwanen, die er in eigen land ervaring mee hebben.

Foto Peter Lipton
Foto Peter Lipton
Foto Peter Lipton
Foto Peter Lipton
Mijnenruimers uit Zimbabwe aan het werk.
Foto’s Peter Lipton

Mijnen en pinguïns

Het waren de mijnen die bij Jasmijn Visser de belangstelling voor de Falklands deden ontbranden. Vooral het bizarre detail dat een landmijn pas afgaat als er een gewicht van een kilo of twintig op drukt. Meer dan voldoende voor een mens, maar te weinig voor de vijf soorten pinguïns die er wonen. De pinguïns hebben de stranden – waar mijnen nauwelijks zijn te ruimen – dus voor zichzelf. Je kunt ze er naar de zee zien schuifelen alsof iemand hun veters aan elkaar heeft gebonden. „Een mijnenveld als pinguïnreservaat vond ik wel een mythisch beeld”, zegt Visser. „Toen wilde ik ze ook echt zien.”

Ze verbleef er drie maanden, met fotograaf Peter Lipton. Er wonen nog geen 3.000 mensen, minder dan op Ameland. Voor het boek dat ze er samen over maakten, Conflict Atlas, tekende Visser ingenieuze infographics in zwartwit. Over de oorlog, bijvoorbeeld, de eerste bewoners (Franse landverhuizers) en de inktvisvangst die er sinds het inzakken van de wolhandel hoofdbron van inkomsten is.

Penguining
PenguiningBeeld Jasmijn Visser

‘Openhartigheid’

De tentoonstelling heet Modern Candor, schijnbaar twee willekeurige woorden (als de codenaam van een militaire operatie), maar met een feitelijke kern, zegt ze: ‘candor’ is openhartigheid, maar staat ook voor de stortvloed van informatie die naar boven komt als je je in de eilanden verdiept. „En veel moderne gebeurtenissen hebben koloniale wortels.” Je hoeft de titel niet te begrijpen, zolang hij associaties oproept, aldus Visser.

Net als al die kaarten dus, die via een omweg naar de Falklands leiden. Zo brengt ze je even in de waan dat die verre eilandjes het middelpunt van de wereld zijn.

The Most Infamouds Sinking of the Falkland Wars/ The Falkland Wars or Guerra de las Malvinas, April 2nd 1982 to June 14th 1982/ The Devastating Sinking of the Atlantic Conveyor by Exocet Missiles
The Most Infamous Sinking of the Falkland Wars/ The Falkland Wars or Guerra de las Malvinas, April 2nd 1982 to June 14th 1982/ The Devastating Sinking of the Atlantic Conveyor by Exocet Missiles Beeld Jasmijn Visser