Vijf gevolgen van de Turkijedeal

Een jaar geleden werd het vluchtelingenakkoord tussen Turkije en de EU van kracht. Dat moest ervoor zorgen dat vluchtelingen de gevaarlijke oversteek naar Griekenland niet meer maakten. Wat is tot nu toe het resultaat?

Reddingsvesten op Lesbos, afgelopen donderdag. FOTO THANASSIS STAVRAKIS / AP
  1. Minder vluchtelingen in de EU, minder doden

    In de zomer van 2015 sloeg de paniek toe in Europa, want het aantal mensen dat in gammele bootjes overstak, bleef stijgen. Piekmaand was oktober 2015, met zo’n tienduizend aankomsten per dag op Griekse eilanden. Dat zijn er nu enkele tientallen. Ook verdrinken er op deze route naar Europa nog amper mensen. De meeste smokkelaars aan de Turkse kust zitten zonder werk.

    1. Geen gedwongen terugkeer naar Turkije

      Een belangrijk onderdeel van het akkoord was dat vluchtelingen die vanaf 20 maart de oversteek waagden, zouden worden teruggestuurd naar Turkije. Daar komt nog weinig van terecht. Tot 2 maart zijn 916 mensen teruggebracht, terwijl er sinds het akkoord inging bijna dertigduizend aankwamen. Degenen die zijn teruggebracht zijn vrijwel allemaal mensen die geen asiel hebben aangevraagd in Griekenland. Gedwongen terugsturen stuit op juridische bezwaren en gebeurt daardoor tot nu toe niet. Dat komt doordat Turkije geen met Europa vergelijkbare asielprocedure heeft en er grote problemen zijn met de rechtsstaat. Wie wél asiel aanvraagt in Griekenland mag daardoor vooralsnog blijven, maar krijgt geen asielprocedure en verkeert dus in grote onzekerheid. Griekenland staat binnen de EU onder grote druk om de mogelijkheid te verkleinen succesvol beroep aan te tekenen tegen terugsturen naar Turkije. Mensenrechtenorganisaties spreken vanwege het gebrek aan individuele beoordeling van asielclaims en rechtsbijstand over een ‘moreel faillissement van de EU’.

    2. Kaic Sakhi kwam aan in Griekenland op de dag dat het akkoord van kracht werd. Hij lag vijf weken in coma na een mislukte zelfmoordpoging. En nu?
      1. Griekenland is de wachtruimte van de EU

        In plaats van transitieland, is Griekenland nu een grote wachtkamer vol asielzoekers. Onder meer doordat onderscheid wordt gemaakt in de rechten van mensen die voor 20 maart aankwamen en die daarna, is het een lappendeken aan verschillende soorten procedures die asielzoekers en juristen tot wanhoop drijft.

        De overbelaste en slecht georganiseerde Griekse overheid en hulporganisaties hebben nog altijd de grootste moeite om de opvang op orde te krijgen. Vooral op de eilanden zitten mensen in overbevolkte kampen.

        Dat mensen in Griekenland blijven steken komt vooral doordat de grens met Macedonië dichtzit. Doorreizen naar West-Europa is er niet meer bij. Dat heeft het animo voor de oversteek meer getemperd dan de afspraken met Turkije.

        Het komt ook doordat EU-landen zich niet houden aan de belofte grote aantallen vluchtelingen, die al voor 20 maart waren aangekomen, vanuit Griekenland op te nemen. Per 15 maart waren pas 9.971 van de beloofde 66.400 mensen gehaald.

        1. Ophoping in Syrië

          Het is voor vluchtelingen een stuk moeilijker geworden vanuit het door oorlog verscheurde Syrië buurland Turkije te bereiken. Syriërs hebben tegenwoordig een visum nodig voor Turkije. Daar is bijna niet aan te komen. Net als de EU zet Turkije in op ‘opvang in de regio’. Turkije is militair actief in het noorden van Syrië. Doel ervan is onder meer vluchtelingenkampen daar te beschermen, zodat die mensen niet naar Turkije hoeven te komen. Op de omstandigheden in die kampen is weinig zicht. Veel Syriërs willen liever weg. Dat kan alleen nog illegaal, langs levensgevaarlijke routes.

          1. Ophoping in Turkije

            Turkije en de EU spraken af dat voor iedere Syriër die vanaf de Griekse eilanden naar Turkije wordt teruggestuurd, een andere Syriër vanuit Turkije naar een EU-land wordt gehaald. Tussen 4 april 2016 en 15 maart 2017 zijn 4.194 Syriërs uit Turkije naar Europa gehaald. Dat aantal lijkt fraai, in vergelijking met het geringe aantal Syriërs dat terugkomt uit Griekenland. Dat komt echter vooral doordat EU-landen al voor de EU-Turkijedeal hadden afgesproken geselecteerde Syriërs actiever te hervestigen. De aantallen blijven nog altijd ver achter bij de beloften. Turkije vangt intussen alleen al meer dan 2,9 miljoen Syriërs op. Het aantal projecten om het leven van Syriërs in Turkije te verbeteren, gesteund met EU-geld, neemt toe. Syriërs krijgen geleidelijk meer rechten in Turkije, maar hun leven is zwaar.