Vleugje Darwin in het voetbal

Trainersopleiding

De KNVB heeft de trainerscursus vernieuwd. Nu andere landen de trend zetten, krijgen vernieuwers zonder profervaring meer kansen.

„We streven naar zelfontplooiing.”

V.l.n.r.: coaches Jürgen Klopp (Liverpool), Thomas Tuchel (Borussia Dortmund), Julian Nagelsmann (Hoffenheim), Erik ten Hag (FC Utrecht) en Alex Pastoor van Sparta. Foto’s ANP, Beeldbewerking NRC

De Winkler Prins – dát was wat bij hem thuis. Leon Vlemmings (46) weet nog goed hoe trots zijn ouders waren dat ze de encyclopediereeks voor hun twee kinderen had kunnen aanschaffen. Een baken van wijsheid, waar ze tot in lengte van jaren op konden terugvallen. En waar ze vermoedelijk om zouden strijden als ze beiden het huis zouden uitgaan.

Nu, vanachter zijn laptop in een hotel langs de snelweg, lacht de Brabander om dat idee. Het is al bijna dertig jaar geleden en zonder dat de voormalige voetbaltrainer zijn ouders tekort wil doen, is hij over de Winker Prins begonnen om te vertellen waarom de trainersopleiding van de KNVB is vernieuwd. „Winkler”, zegt hij „is statische kennis.” Eens de absolute waarheid, jaren later gedateerde informatie. In zijn ogen denkt het onderwijs in Nederland nog te veel in Winkler, terwijl hij vindt dat kennis voortkomt uit mentaliteit: wie gemotiveerd is, kan zich verdiepen via Google. Gratis.

Op zijn laptop toont hij twee sheets met bedrijfslogo’s. Links merken als Apple, Bol.com en Lego. Rechts Nokia, Kodak en V&D. „Vernieuwers tegenover bedrijven die minder om zich heen keken. Wist je dat Kodak de digitale camera heeft uitgevonden? Dat zou je nu niet meer zeggen.”

In het voetbal kun je die scheiding ook maken. De trendsetters? Duitsland, Portugal, Zuid-Amerika. „De voetbalwereld verandert continu en het tempo van deze veranderingen neemt toe. Dat stelt andere eisen aan de manier van opleiden. Iemand als Jaap Stam moest hetzelfde leren als een trainer bij de topamateurs die al vijftien jaar in het vak zit. Terwijl hun behoeftes anders zijn.”

Enkele maanden geleden werd Vlemmings door de KNVB benaderd om te kijken in hoeverre de trainersopleiding moest worden verbeterd en vernieuwd. Hij sprak met veertig kenners: van trainers en spelers tot ex-cursisten en directeuren. Was er zoveel mis? Heus, niet alles. Maar het feit dat Oranje het afgelopen EK miste, Ajax voor het eerst in veertien jaar Europees actief is in april en de eredivisie zijn directe Champions League-ticket gaat verliezen, zegt veel over de status van een voetballand dat voorheen juist werd bewonderd om inventief spel.

Nederland had vastgehouden aan heersende opvattingen van met name oud-profs. Zij zijn ook degenen die een streepje voor hadden op de cursus Coach Betaald Voetbal. Wie geen profverleden heeft, moest op elk ander aspect van de intake maximaal scoren om te worden toegelaten. Ervaren trainers met nationale amateurtitels op zak werden dikwijls uitgesloten van deelname.

„In het Nederlandse voetbal vind je nog best veel mensen die willen dat alles blijft zoals het was”, zegt Alex Pastoor, trainer van Sparta. „Voetbal met een veter in de bal en beelden die vertraagd lijken te worden afgespeeld. Zulke mannen worden weleens het geweten van een club genoemd, maar ze houden vooral ontwikkelingen tegen. Misschien dat wij over tien jaar eens bij zijn.”

Zolderkameranalisten

Toch neemt de oppositie toe. De conservatieve generatie heeft de laatste jaren concurrentie gekregen van voetbalmensen met een andere achtergrond. Met het Duitse voetbal voorop, waar mannen als Jürgen Klopp (Liverpool), Thomas Tuchel (Borussia Dortmund) en Julian Nagelsmann (Hoffenheim) bewijzen dat je niet op het hoogste niveau gevoetbald hoeft te hebben om anderen te inspireren.

Ze werden met enige spot laptoptrainers genoemd. En hoewel hun expertise meer omvat dan alleen dataverwerking, is die term gaandeweg uitgegroeid tot geuzennaam. Een verzamelterm voor radicalen, data-experts en autodidacten die begrijpen waarom Nagelsmann zijn ploeg in vijf verschillende systemen laat voetballen. Altijd uitgaan van eigen kracht zoals bij de Hollandse School? Passé.

Vlemmings herkent de argwaan uit de conservatieve hoek. „Als we het toch over laptoptrainers hebben, dan was ik een van de eerste. Als coach van Eindhoven nam ik in 2000 al een laptop de kleedkamer in. Dat vond men vreemd. Ik stond bekend als ‘goed met computers’.”

Toch wil hij af van het woord laptoptrainer. Zoals ook Ron Jans in de Telegraaf zei dat die term de prullenbak in kom, vooruitblikkend op zijn nieuwe functie als hoofddocent bij de cursus Coach Betaald Voetbal. Dat beeld is te eenzijdig.

„Het gaat er meer om dat er ruimte komt voor trainers met een andere achtergrond. Momenteel kijken we nog veel te veel vanuit een blik die van ons wordt verlangd. We streven juist naar nieuwsgierigheid, naar zelfontplooiing. Bij een intakegesprek zou ik naast voetbalkennis ook willen weten wat voor interessante dingen iemand de laatste jaren heeft gedaan om zich continu te ontwikkelen.”

Al jaren voordat Vlemmings de KNVB zou consulteren, werkte een vijftienjarige voetbalfreak op zijn zolderkamer aan stevige analyses waarbij hij er niet voor terugdeinsde om clubs als Ajax en Feyenoord de maat te nemen. ‘De eredivisie draait zichzelf de nek om’, luidde de kop van zijn eerste stukken. Ze leunen veelal op harde cijfers, op data.

Aanvankelijk was er hoon. Wie was dit ventje nou? Kwam hij weleens in het stadion? „Dat soort drogredenen hoorde je wel”, zegt Pieter Zwart, de toenmalige scholier over wie dit gaat. „We zouden het voetbal dood theoretiseren.”

Maar er was ook waardering. Van mensen die zich net als hij afvragen hoe het spel er over vijf of tien jaar uitziet. De KNVB liet hem dit seizoen een presentatie geven bij de op één na hoogste trainerscursus en Vlemmings zocht hem op om te sparren over vernieuwingen in die opleiding. Er zat nog een andere whizzkid bij, Nikos Overheul, die zonder voetbalervaring toch analist werd bij het Londense Brentford en het Deense Midtjylland.

„Door het internet kun je alles tot je nemen”, zegt Zwart, die nu bij weekblad VI werkt en al bij Ajax-trainer Peter Bosz thuis is uitgenodigd. „Je kunt elk duel van Pep Guardiola terugzien als je wilt, elke persconferentie en zelfs trainingen. Inmiddels is de voetbalwereld steeds meer ontvankelijk voor een andere benadering van het spel.”

Alex Pastoor waardeert mensen die niet de gebaande paden bewandelen. Doet hij zelf ook. Met oog op spelersscouting zocht hij als trainer van Sparta contact met defensie om informatie in te winnen over de wijze waarop zij soldaten rekruteren. Over de zogenaamde zolderkameranalisten zegt hij: „Ze kijken verder. Alleen zeggen data niet alles, de meeste cijfers vind ik zelfs onbruikbaar. Bijvoorbeeld: club A had zeventig procent balbezit, nou en? Voetbal is daar ook te complex voor.”

Pastoor vertelt over twee analyses van Vincent Janssen, toen de spits vorig jaar een dip had bij Tottenham Hotspur. In de een, gebaseerd op data, werden hem veel goals voorspeld. „In de andere zei Wim Kieft in gewone mensentaal dat Janssen snel moest gaan scoren omdat anders zijn tijd op zou raken. Willem had daarmee zó gelijk, dat zijn de wetten van de topsport. Voor het voetbal zou het goed zijn als deze twee werelden samenkomen, want aan goals gaat vaak goed spel vooraf.”

Oud-profs blijven welkom

Hij juicht de hernieuwde cursusopzet toe, zonder dat hij het wil hebben over de vraag of een trainer profervaring moet hebben. „Belangrijker is dat coaches alle fases uit het vak doorlopen. Des te hoger zal hun plafond liggen. Alleen wanneer dat zo is, helpt de ervaring die je meeneemt als ex-prof je nóg verder.”

Vlemmings benadrukt dat oud-profs even welkom blijven op de cursus. Het is meer dat hij van alle cursisten verlangt dat ze zich blijvend ontwikkelen. Niet voor niets heet zijn bedrijf Renew Yourself. Zelf wilde hij twee jaar geleden een post-bachelor organisatiepsychologie volgen. Maar toen hij de opleiding vroeg in hoeverre de opleiding zou aansluiten bij zijn wensen, keken ze vreemd op. Het was andersom: hij moest zich schikken naar de opleiding, en betalen.

„Maar als je zoveel betaalt, is het toch niet gek dat jij hen vertelt wat jij wilt bereiken? Bij veel scholen speelt dit ook. Laatst belde een bierbrouwer naar de hogeschool waar een vriend doceert: jullie juristen zijn goed, maar het zijn niet meer de mensen die wij zoeken. Door de veranderende wereld moet ook de KNVB een stap maken: van aanbodgericht naar vraaggesturd. Hoge eisen stellen, maar de verantwoordelijkheid voor ontwikkeling daar neerleggen waar hij hoort: bij de coach. Waarmee kunnen wij een coach helpen? Wat ga jij doen om jezelf te ontwikkelen. Andersom vraag ik hoe zij ervoor zorgen dat ze interessant blijven, en niet de Nokia onder de trainers worden.”

Charles Darwin zei het niet zomaar, zegt Vlemmings. „Het is niet de sterkste soort die overleeft, noch de meest intelligente. Het is degene die zich het beste kan aanpassen.”