Trump drijft EU en China bij elkaar over handel en klimaat

G20 Onder druk van de VS zegt de G20 niets meer over protectionisme en over klimaatverandering. Trump zet de internationale verhoudingen op zijn kop.

Krokussen voor het Kurhaus in Baden-Baden, waar de G20 va rijke en opkomende landen vrijdag en zaterdag bijeen was. Foto Thomas Kienzle/AFP

Meer vrijhandel, meer internationale samenwerking, steeds concretere afspraken tussen landen over de economie en over het milieu. Dat zijn zo’n beetje de principes die de belangrijkste economieën van de wereld sinds de val van de Berlijnse Muur hebben nagestreefd. De in 1995 opgerichte Wereldhandelsorganisatie (WTO) en de sinds 1999 bijeenkomende G20 van rijke en opkomende landen horen daarbij, net als het recente Klimaatakkoord van Parijs.

Die trend, van globalisering en dialoog, staat nu zwaar onder druk, zo bleek vrijdag en zaterdag tijdens de eerste G20-bijeenkomst sinds het aantreden van de Amerikaanse president Donald Trump. Internationale afspraken om de vrijhandel te bewaken? Daar voelen de VS zich niet langer aan gebonden. Het klimaatakkoord? Daarvoor geldt hetzelfde.

In het Duitse kuuroord Baden-Baden, waar G20-ministers van Financiën en centrale bankiers bijeen waren, stonden de krokussen in bloei. De gesprekken in de statige zaal van het Kurhaus verliepen niet zo vrolijk. De Amerikaanse minister Steven Mnuchin was naar Baden-Baden gekomen met een duidelijk mandaat: America First.

In de slotverklaring van het G20-beraad is dat duidelijk zichtbaar. Voor het eerst sinds jaren in een G20-document staat daar geen oproep meer in tegen het protectionisme. In de verklaring na het vorige G20-ministersberaad, in China vorig jaar, klonk het nog: „wij zullen ons verzetten tegen alle vormen van protectionisme”. Daarvoor in de plaats staat er nu een nietszeggende zin: „We werken eraan de bijdrage van handel aan onze economieën te versterken”.

Mnuchin zei simpelweg dat passages uit eerder G20-overleg niet meer „relevant” zijn nu er in Washington een nieuwe regering zit. Klimaatverandering is helemaal geschrapt uit de verklaring. Volgens Mnuchin gaan G20-ministers van Financiën niet over „het milieu” . Maar dat was de voorbije jaren geen beletsel om het thema wél te noemen in de verklaringen.

De G20, waarin onder meer de VS, de EU, China, Brazilië en India zitten, is meer een discussieforum dan een organisatie met macht, zoals bijvoorbeeld de WTO. Maar de communiqués van de G20 eindigen vaak vroeg of laat in concrete afspraken in andere organisaties. In zoverre tekende zich in Baden-Baden een breuk af in de verhoudingen tussen de belangrijkste economieën van de wereld. Eén van de belangrijkste leden van de club, ooit voorvechter van globalisering, wil nu een heel andere kant op. Volgens verschillende aanwezigen in de zaal in Baden-Baden stonden de VS volledig alleen.

Trump ziet zijn land, dat veel meer importeert dan het uitvoert, als verliezer van het wereldhandelssysteem. Mnuchin zei dat het Amerikaanse handelstekort van 502 miljard dollar (467 miljard euro) in 2016 „omlaag” zal moeten. De regering-Trump overweegt de belasting op import te verhogen en de belasting op de export juist te verlagen (border adjustment tax). Dat wordt door andere landen gezien als een nieuwe protectionistische maatregel.

Het tijdperk-Trump betekent dat andere G20-leden zich moeten herbezinnen op hun positie. Met name Duitsland, huidig voorzitter van de G20, zit in een heel lastig parket. Er was de Duitsers veel aan gelegen om de eerste G20 na Trumps verkiezing niet meteen in openlijke ruzie te laten eindigen. Vandaar de zwaar gehavende compromistekst.

De Duitsers zijn traditioneel sterk gehecht aan de trans-Atlantische relatie De reflex in Berlijn is: houd de band met de Amerikanen ondanks alles zo hecht mogelijk. Dat dit bijzonder lastig is, was al te zien aan de moeizame gezichtsuitdrukkingen van bondskanselier Angela Merkel vrijdag tijdens haar eerste bezoek aan president Trump in Washington. Er staan voor Duitsland, een exportnatie bij uitstek, grote belangen op het spel. De Duitsers exporteerden in 2016 voor 60 miljard euro meer naar de VS dan ze importeerden. Over Trumps grensbelasting bestaan in Duitsland dan ook grote zorgen.

Het belang van de EU als geheel, die ook een handelsoverschot heeft met de VS, valt grotendeels samen met het Duitse. Uit het recente verzet in Europa tegen TTIP, het zeer waarschijnlijk gesneefde vrijhandelsakkoord tussen de EU en de VS, bleek weliswaar dat veel Europeanen méér vrijhandel met de Amerikanen niet zien zitten. Maar mínder vrijhandel, dat wil exportcontinent Europa dan ook weer niet.

China wierp zich in Baden-Baden overigens op als de scherpste verdediger van de vrijhandel tegen nieuw Amerikaans protectionisme. Misschien niet verwonderlijk, gezien het gigantische Chinese handelsoverschot met de VS (322 miljard euro vorig jaar).

De Europese handelsbelangen gaan, door ‘Trump’, meer parallel lopen met die van China. Wordt het tijd voor toenadering tussen de EU en China? Wel volgens de Europese Commissie, die zegt de besprekingen met de Chinezen over een wederzijds investeringsverdrag te willen versnellen. Brussel intensiveert ook de handelsgesprekken met Mexico, ook al zo’n exportland dat vreest door nieuwe Amerikaanse handelsbarrières te worden getroffen.

Het zijn tekenen dat Europa reageert op Trump door nieuwe partners te zoeken.

Om het klimaatakkoord van Parijs te redden is China ook de aangewezen partner. China was (toen nog samen met de VS) één van de drijvende krachten achter de deal.