Onder de trots knaagt onrust en wantrouwen over de uitslag

NRC Lezersonderzoek

Zo’n 4.500 mensen deden tot nu toe mee aan een lezersonderzoek van NRC over de verkiezingsuitslag. De stemming is optimistisch, maar er zijn ook veel zorgen. Wordt de woede van PVV-stemmers weggenomen?

Stemmen tellen in Schiermonnikoog Catrinus van der Veen / ANP

Jenny Mulder (59), ondernemer uit Almere, zag de afgelopen maanden overal boze mannen en vrouwen. In kranten, talkshows, op het journaal. Steeds vroeg ze zich af: is het echt zo erg? En zie, in de verkiezingsuitslag ontdekte zij haar gelijk. „Nederland is eigenlijk heel blij”, vertelt Mulder, die D66 stemde, aan de telefoon. „De opkomst was hoog, jonge mensen gingen stemmen. En weet je: onze boekhouder stemde 50Plus, onze werkster komt uit een dictatuur in Chili en ging dus voor links. Allemaal prima toch? Dat is het mooie aan onze democratie.”

Net als Jenny Mulder werden veel Nederlanders donderdagochtend met een opgeruimd gevoel wakker. Ze waren opgetogen over de verkiezingsuitslag, blij met de hoge opkomst en hadden een goed gevoel over het fundament waarop het land is gebouwd. Keer op keer, schrijft Mark Timmer (63, stemde SP) uit Amsterdam, „bewijst de parlementaire democratie haar kracht”. En Jeroen Baten (53, GroenLinks) uit Culemborg is trots: „De hoge opkomst bewijst dat we soms, als land, eigenlijk best wel cool zijn.”

Kort na het bekend worden van de verkiezingsuitslag, donderdagmorgen rond 06.00 uur, begon NRC een lezersonderzoek. De krant wil weten hoe Nederland reageert op de uitslag. De VVD werd duidelijk de grootste partij, de PVV won minder dan verwacht en de middenpartijen ontliepen elkaar niet veel. Ook wonnen enkele kleine partijen met uitgesproken ideeën, zoals Denk, de Partij voor de Dieren en Forum voor Democratie. Er werd massaal gereageerd op de oproep. Tot vrijdagavond hadden zo’n 4.500 mensen het onderzoek ingevuld. Ze deelden hun visie op Nederland.

Opluchting voelbaar

Grote opluchting is voelbaar bij traditionele partijen. Kiezers van de VVD, D66, CDA, GroenLinks, de ChristenUnie, de SP en zelfs de verliezende PvdA hebben het gevoel dat ze er samen in zijn geslaagd het populisme in te dammen. Christel Kamps (52) uit Zuid-Limburg stemde VVD, en schrijft: „Vier grote partijen die vóór Europa zijn! Naar mijn mening is een verenigd en sterk Europa essentieel voor de toekomst ten tijde van Trump, Poetin, Erdogan en vele immigranten. Samen kunnen we sterk staan. Er is weer toekomst… Ook voor de jeugd!”

Lees ook: Met oud-PvdA-leider Ad Melkert naar de verkiezingsuitslagen kijken

Philène Moquette (27) uit Zoeterwoude-Rijndijk, denkt dat er „een kleine protest-tegen-haat-factor” in de verkiezingsuitslag zit, hoewel een overwinning zoals die van Donald Trump in de Verenigde Staten haar al onwaarschijnlijk leek. „Misschien een beetje naïef, maar wij zijn toch iets te sober voor dat soort drama?”

Het zijn reacties van zowel vertrouwen als angst. Veelzeggend is dat nogal wat deelnemers de enquête anoniem invullen. Onder het vertrouwen en de trots broeien onrust en wantrouwen. Er is een breed gedeeld besef dat de onvrede onder groepen die worden aangesproken door partijen als de PVV of Denk, niet zomaar is verdwenen. Ook niet nu het land ervoor heeft gekozen een traditionele partij (VVD) het vertrouwen te geven en middenpartijen als GroenLinks, CDA en D66 wonnen.

Veel mensen wijzen erop dat óók de PVV, Denk en Forum voor Democratie (meer) zetels krijgen. Populisme, waarschuwen veel deelnemers, is een blijvertje en verandert ook nog eens van gezicht. Was er eerst woede over de verreikende invloed van Brussel in Nederland, daarbij voegt zich nu de vrees voor de lange arm van Ankara. Hoe, vragen honderden deelnemers zich af, gaan we daarmee om? Het antwoord van de gevestigde partijen – een deel van de populistische agenda overnemen (‘Pleur op!’) – bevalt veel deelnemers maar matig.

Stemmen moeten worden gehoord

In de familie van Jos van den Broek (33) uit Nijmegen, stemmen veel mensen PVV. Het zijn metselaars en timmermannen, vertelt Van den Broek. Hij koos zelf voor D66 en hoopt dat Nederland zowel „verzet biedt” als „meeveert” met denkbeelden van vooral de PVV. Van den Broek: „Ik vind het goed dat de PVV en nu ook het Forum voor Democratie vertegenwoordigd zijn. Die stemmen moeten ook gehoord worden.” Anne-Marie van Benthum stemde GroenLinks, maar schrijft dat ze eigenlijk had gehoopt dat Wilders de grootste was geworden. Om de gevestigde partijen wakker te schudden. „Ik vrees dat er nu weer niks fundamenteels wordt gedaan. Niet alleen aan issues die ik persoonlijk belangrijk vind, maar puur aan de democratie.”

Als het over de PVV gaat, denken veel mensen er zo over, van links tot rechts. De onvrede van PVV-stemmers, klinkt het, mag niet vergeten worden en moet worden weggenomen.

Voor Denk (3 zetels), de partij van Tunahan Kuzu, is veel minder begrip. PVV-stemmer Dennis Tio (30) uit het Limburgse Eygelshoven is „bezorgd” over de opkomst van die partij: „Hoe kan het dat een partij zoals deze serieus door onze samenleving aanvaard wordt en beloond met een zetel?” Ton van der Scheer (69), SP-stemmer uit Amersfoort, vermoedt dat Denk „solidair is” met de Turkse politieke AK-partij. Hij is niet de enige. Enkele tientallen mensen schrijven dat ze bang zijn voor de invloed die de Turkse regering via Denk zou kunnen uitoefenen op de Nederlandse democratie. Enkele mensen vinden het schandalig als partijleider Kuzu straks zitting zou nemen in de Commissie Stiekem, waar staatsgeheimen worden gedeeld.

Op dit soort geluiden heeft de gevestigde politiek deels geanticipeerd. Al voor de verkiezingen werd besloten dat alleen de fractieleiders van de vijf grootste partijen zitting krijgen in de Commissie Stiekem. Wel die van de PVV dus (sinds woensdag de tweede partij), maar niet die van Denk.

Ingrid Meerman (49) heeft zelf op Denk gestemd en is juist ontzettend blij dat de partij met meerdere zetels in de Tweede Kamer komt. Zij schrijft: „Per saldo is het democratischer als meer partijen (dus meer verschillende visies op de toekomst) in een kabinet vertegenwoordigd zijn. Compromissen sluiten is een Nederlandse deugd, dus dat gaat wel lukken.”

Lees ook: Dit wordt de Tweede Kamer, en deze coalities zijn nu mogelijk

PVV-stemmers zelf zijn vrijwel unaniem boos over de uitsluiting van regeringsdeelname en de weigering van andere partijen om met Wilders samen te werken. Claudia Krens (45): „Het volk heeft zijn stem laten horen, dus in een goede democratie zou de PVV nooit uitgesloten mogen worden. Wat er nu gebeurt is net kleutergedrag.”

Stembusfraude

Het verschil tussen de peilingen, waarin de PVV in januari nog op meer dan 30 zetels stond, en de uitslag (20 zetels) voedt wantrouwen onder de PVV-stemmers. Een grote groep vermoedt stembusfraude. Bijna honderd mensen die meededen aan het onderzoek, vooral PVV-stemmers, geloven de verkiezingsuitslag niet.

Ze vinden het gek dat de VVD al om 21.00 uur de overwinning aan het vieren was (dat was net na de eerste exitpoll, die aangaf dat de VVD de grootste partij zou worden). Hoe kan het dat de stembiljetten op waren in verschillende kieslokalen? En moesten we met de hand tellen zodat een berg PVV-stemmen ongezien in de prullenbak kon verdwijnen? Het doet denken aan de samenzweringstheorieën die de Amerikaanse president Donald Trump de wereld in hielp. Als hij niet zou winnen, zei hij voor de verkiezingen daar, dan zou hij de uitslag misschien niet accepteren.

Natascha Hillebrand (47) uit Den Haag: „Ik vind het erg vreemd dat de uitslag al binnen was voordat de stembureaus dicht waren en alle stemmen waren geteld. Ooggetuigen hebben aangegeven rare dingen gezien te hebben bij de stembureaus. Ik geloof niet dat de uitslagen eerlijk zijn.” Dick Vledder (54), PVV-stemmer uit IJmuiden: „Ik vertrouw het handmatig stemmen niet. Waarom wordt er niet met DigiD gestemd? Dat is makkelijker en eerlijker.”

Ooggetuigen hebben aangegeven rare dingen gezien te hebben bij de stembureaus.

Bewijs voor dit soort theorieën is er niet, al heeft de gemeente Nijmegen excuses aangeboden bij de Kiesraad, omdat stembiljetten op waren en mensen mogelijk niet hebben kunnen stemmen. De Kiesraad kent de geluiden, zegt een woordvoerder, maar ziet geen aanleiding te denken dat de stembusgang niet goed is verlopen.

Partij voor de Dieren-kiezer Jet Rood (52) uit Enkhuizen is het wantrouwen ook opgevallen. Ze weet niet of er stembusfraude is gepleegd. Maar waar het wantrouwen vandaan komt, beseft ze wel. „Dat is iets wat het laatste kabinet veroorzaakt heeft. Dat heeft veel beloofd en is weinig nagekomen.”

De PVV heeft ze niet gekozen. De VVD ziet ze liever gaan. Rood: „En toch moet ik het ermee doen, want de meerderheid wilde dit.”

    • Enzo van Steenbergen
    • Clara van de Wiel
    • Kees Versteegh