Opinie

    • Michel Krielaars

Je angst bezweren met Julian Barnes

We onderdrukten de spanning van de verkiezingsavond door samen Julian Barnes’ roman over Sjostakovitsj en het schrikbewind van Stalin te lezen.

Terwijl heel Nederland aan de buis gekluisterd zat in afwachting van de overwinning/nederlaag van het populisme, stond ik in de Kroonsael van Café Restaurant Oncle Jean in Breda. Niet in mijn eentje, maar samen met 120 literatuurminnaars. Om hun zenuwen over de verkiezingsuitslag de baas te blijven, hadden ze hun toevlucht gezocht bij een door Café Livre georganiseerd literair avondje over Het tumult van de tijd van Julian Barnes. Niet dat die roman minder spannend is dan de strijd tussen VVD en PVV, want Barnes schrijft over de lotgevallen van componist Dmitri Sjostakovitsj tijdens de terreur van Stalin. En vergeleken met die populistische leider zijn Trump, Wilders en Le Pen even brave vertolkers van het Alle Menschen werden Brüder als Jesse Klaver.

De schrik zat er in Breda al gauw in toen het publiek te horen kreeg hoe tussen 1917 en 1953 iedereen in de Sovjet-Unie in permanente doodsangst verkeerde. Barnes verbeeldt die angst ongelooflijk goed door Sjostakovitsj in 1937 nachten lang op een stoel naast de liftkooi van zijn appartement te laten zitten, in afwachting van de komst van de geheime politie.

Toen even na negenen de eerste exitpolls verschenen, greep in Café Livre dan ook niemand naar zijn mobiele telefoon. Wat een goede roman al niet weet te bewerkstelligen.

Al vijftien jaar lang bespreken in Café Livre vier gasten vijf keer per jaar een boek, een schrijver of een dichter. Ze begonnen met Sándor Márai’s Gloed, en vroegen een generaal om commentaar te geven. „We kiezen altijd boeken waarover ook bij tweede lezing iets te zeggen valt”, zei Café Livre-bestuurslid Hein van Kemenade. „Soms is het een boek dat de mensen tegenstaat, zoals Pierre Michons Roemloze levens. Maar toen vertaler Rokus Hofstede uitlegde waarom die roman toch goed is, raakte iedereen alsnog enthousiast.”

Dat enthousiasme was er ook toen Barnes de politieke realiteit twee uur lang verdrong. Zeker toen pianiste Barbara Winkel werk van Sjostakovitsj uitvoerde, en twee uitverkoren lezers de zaal vertelden welke (muzikale) verbanden hun in Barnes’ Het tumult van de tijd waren opgevallen.

Maar de prijs voor het opmerken van de meest bijzondere betekenislaag ging naar musicoloog Leo Samama, die Sjostakovitsj’ muziek uitlegde, waarmee hij liet zien dat de componist er twee tronies op nahield: een officiële van heldhaftige Sovjet-muziek en een die zich laat zien in zijn symfonieën en strijkkwartetten. Toen hij een fragment uit Sjostakovitsj’ Achtste Strijkkwartet (over het bombardement van Dresden) liet horen, merkte hij op: „Waarom is dit zo aangrijpend? Het zijn toch alleen maar klanken?” Daarna haalde hij opnieuw Barnes aan, die schrijft dat de macht voor die schoonheid geen oor had. En zo toverde hij woorden van de schrijver om in klanken en won zijn roman nog meer aan kracht.

    • Michel Krielaars