Het formatiespel begint meteen al op dag 1

Formatiespel

Demissionair minister Edith Schippers begint maandag als ‘verkenner’ aan gesprekken met de 13 fractieleiders om hun wensen voor coalitievorming in kaart te brengen. Hun antwoorden hebben strategische gevolgen voor de latere formatie.

Verkenner Edith Schippers omgeven door journalisten Martijn Beekman/ANP

Het is begonnen: het spannende strategospel dat formeren heet. Alle dertien fractievoorzitters gaan volgende week bij verkenner Edith Schippers (VVD) langs, maandag heeft ze haar eerste gesprekken. Welke regeringscoalitie willen de partijen het liefst als eerste onderzoeken?

In zo’n verkenningsrondje komen allerlei vragen langs en elk antwoord heeft strategische gevolgen. Moet een nieuwe coalitie een meerderheid hebben in Tweede én Eerste Kamer? Welke combinatie van partijen krijgt de voorkeur en welke partijen sluiten ze bij voorbaat uit? En zijn partijen die veel zetels hebben gewonnen, eerder aan de beurt om mee te onderhandelen over een mogelijke coalitie?

De VVD, het CDA en D66 krijgen hoe dan ook een belangrijke rol. Deze drie hebben samen 71 zetels en in de wandelgangen van de Tweede Kamer zijn ze donderdag al het ‘motorblok’ gaan heten. Ze hebben genoeg aan GroenLinks, de ChristenUnie óf de PvdA om in beide Kamers een meerderheid te halen. De PvdA ligt niet voor de hand, partijleider Lodewijk Asscher heeft al gezegd dat hij regeren niet ziet zitten met de negen zetels die hij heeft overgehouden. De PVV heeft ook genoeg zetels, maar wordt uitgesloten.

Elke partij een andere tactiek

Het CDA zit inhoudelijk veel dichter bij de ChristenUnie. D66 heeft juist meer met GroenLinks. Hier speelt ook mee dat beide motorblokpartijen in een coalitie beter uit de verf komen met een partij die linkser (D66 versus GroenLinks) of kleiner (CDA versus ChristenUnie) is dan zijzelf.

De twee houden zich nog stil over hun voorkeuren. Eerst maar eens zien wat er uit de verkenning komt, denken ze. En geef ze eens ongelijk: CDA en D66 zitten in een luxepositie, ze hebben allebei 19 zetels en zijn voor bijna elke coalitie nodig.

GroenLinks – ook een winnaar, met nu 14 zetels – heeft een andere tactiek: zij vertellen wel wat ze het liefst willen. Een informateur moet meerdere coalities onderzoeken, vindt GroenLinks. Haar eigen voorkeur, vernoemd naar een debat in de Rode Hoed, is nogal wild. Ze wil regeren met het CDA, D66, de SP, de PvdA en de ChristenUnie. Met zes partijen dus – en zonder de VVD.

Sybrand Buma van het CDA en Asscher zitten hier heus niet op te wachten. Maar Jesse Klaver heeft steeds gezegd dat hij liefst een progressief kabinet wil. Dan moet hij dat natuurlijk ook proberen en aan verkenner Edith Schippers voorstellen.

Donderdag startte NRC een lezersonderzoek over de verkiezingsuitslag. Bent u blij of juist bezorgd? Geef hier uw mening. Het kost u ongeveer 5 minuten.

De macht lonkt

Elke partij heeft zich heilig voorgenomen om alleen mee te doen aan een coalitie als het lukt om genoeg eigen standpunten in een regeerakkoord te krijgen. En zo weinig mogelijk weggeven. Dit klinkt logisch, maar de regeringsmacht lonkt. Daar zijn ze de politiek voor in gegaan.

De één wil wel net iets liever dan de ander. Neem Buma en Alexander Pechtold. Pechtold heeft al aangekondigd dat het einde verhaal voor hem is als D66 niet in een coalitie eindigt. Bij Buma is die drang minder, hij heeft gezien dat oppositievoeren ook goed kan uitpakken.

In de zoektocht naar dé coalitie spelen de VVD en Mark Rutte een cruciale rol. Rutte heeft de afgelopen jaren politici van bijna elke partij weten te paaien. Regeren met Rutte is kapotgaan – terwijl het meevalt voor de VVD. De PvdA weet hier alles van.

In de VVD hoor je dat ze de ChristenUnie liever erbij hebben dan GroenLinks. Die zijn de liberalen te radicaal, over het milieu bijvoorbeeld. En Klavers achterban is een onzekere factor, want GroenLinks heeft nog nooit meegeregeerd. De ChristenUnie-coalitie heeft weer een ander nadeel, zij hebben de kleinst mogelijke meerderheid: 76 zetels.

Al dit soort overwegingen spelen komende weken mee. De fractievoorzitters wilden dit weekend graag even bijkomen van de campagne, maar ze zullen ook aan hun huiswerk moeten beginnen.

    • Annemarie Kas