Iedereen kijkt nu naar GroenLinks

De formatie

De zetelverdeling is bekend, het formatiespel kan beginnen. Iedereen kijkt naar GroenLinks.

Jesse Klaver snijdt de taart aan bij de fractievergadering van GroenLinks. Foto ANP / Jerry Lampen

Na alle mooie woorden en vergezichten van afgelopen weken, nu de realiteit. Er moet een kabinet komen, het zoeken naar compromissen kan beginnen.

De VVD is woensdag met 33 zetels veruit de grootste partij geworden. Het verschil met nummer twee, de PVV van Geert Wilders, is dertien zetels. VVD-leider Mark Rutte doet daarom donderdagmiddag aan de andere twaalf fractievoorzitters een voorstel voor een ‘verkenner’. Als de andere fracties instemmen, gaat deze inventariseren welke partijen formatie-onderhandelingen zien zitten.

Donderdagmorgen ging de naam van Edith Schippers, nu minister van Volksgezondheid, rond in Den Haag. De VVD wilde dit niet bevestigen.

Lees: al het laatste nieuws over de formatie in ons liveblog.

Minstens vier partijen nodig

De coalitiepuzzel is dit keer, met één grote en vijf middelgrote partijen, veel moeilijker dan in 2012. Voor het eerst in de parlementaire geschiedenis zijn vier partijen nodig om een meerderheid in de Tweede Kamer te krijgen. Dat waren er altijd twee of drie. Een combinatie van vier partijen was toch al nodig, tenminste, als de nieuwe coalitie ook zeker wil zijn van een meerderheid in de senaat.

De VVD, CDA en D66 vormen samen een stevige centrum-rechtse basis, met 71 zetels. Alexander Pechtold (D66) zal er als progressieve van deze drie graag een linkse partij bij willen hebben. Lodewijk Asscher (PvdA) heeft al gezegd dat regeren voor hem niet voor de hand ligt, met het grootste verlies voor de PvdA ooit.

Met GroenLinks erbij hebben VVD, CDA en D66 in beide Kamers een meerderheid. De verleiding voor winnaar Jesse Klaver om mee te doen moet groot zijn. GroenLinks won tien zetels en het zou de eerste keer zijn dat GroenLinks mee gaat besturen. Maar dit is voor hem een wel erg rechtse combinatie en daarmee een groot risico. Neem immigratie en asiel. Daar liggen de standpunten van VVD en het CDA heel ver bij die van Klaver vandaan. Om over inkomensverdeling en belastingdruk nog maar te zwijgen.

Omgekeerd is nu al bij de VVD te horen dat ze bij Klaver er niet zeker van zijn dat hij staat voor zijn afspraken. Kan hij een teleurgestelde achterban aan? Is hij sterk genoeg om een regeerakkoord te verdedigen dat ook vervelende maatregelen bevat?

Donderdag startte NRC een lezersonderzoek over de verkiezingsuitslag. Bent u blij of juist bezorgd? Geef hier uw mening Het kost u ongeveer 5 minuten.

Tempo nog niet duidelijk

Wat ook kan, is dat VVD, CDA en D66 gaan samenwerken met ‘klein-christelijk’, de ChristenUnie en de SGP. In een kabinet of in een gedoogconstructie. Die twee kleintjes zijn constructief en afgelopen jaren is gebleken dat ze voor hun woord staan.

Deze combinatie is voor het progressieve D66 weer lastig, bijvoorbeeld als het om medisch-ethische kwesties gaat. Denk aan hulp voor mensen met een doodswens. Gert-Jan Segers (ChristenUnie) legde donderdagmorgen al meteen de druk bij Klaver: díe heeft gewonnen, dus laat hem het eerst maar proberen.

Dit is de tweede keer dat de Tweede Kamer de formatie zelf regelt, zonder dat de fractievoorzitters eerst bij de koning langs gaan. In 2012 sloegen VVD en PvdA meteen aan het onderhandelen. Met de diffuse uitslag van nu is het strategische spel tussen de partijen ingewikkelder – en gaat de verkenning vermoedelijk langer duren.

    • Thijs Niemantsverdriet
    • Annemarie Kas