Van stemhokje naar kabinetsformatie in negen stappen

Tijd om donderdag uitgebreid een verkiezingsoverwinning te vieren is er niet. Snel aan de slag om – uiteindelijk – een nieuw kabinet te vormen.

De pers maakt de bordesfoto van het kabinet-Rutte II. Foto Robin Utrecht

Nu de verkiezingen achter de rug zijn, komt in politiek Den Haag vrijwel direct een proces op gang dat zich voltrekt langs een min of meer vast patroon. Dat moet leiden tot een nieuw kabinet.

  1. De voorzitter van de oude Tweede Kamer, Khadija Arib (PvdA), nodigt donderdagmorgen telefonisch de leiders van alle nieuw gekozen fracties uit voor een gezamenlijke vergadering ’s middags.
  2. Dezelfde morgen komen(na een korte nacht) de nieuw gekozen fracties in het gebouw van de Tweede Kamer in hun eigen vergaderruimtes bijeen. Hetzelfde geldt voor de partijen die nu nog niet in de Tweede Kamer zitten. Tijdens hun onderlinge vergadering zullen de fracties moeten bepalen welk advies hun voorzitter later die dag moet geven aan de Kamervoorzitter over het verloop van de kabinetsformatie. De nieuwe Tweede Kamer, die op 23 maart wordt beëdigd, zal nog diezelfde dag, of uiterlijk binnen acht dagen, hierover debatteren en een uitspraak doen.
  3. Donderdagmiddag ontvangt de Tweede Kamervoorzitter alle fractievoorzitters gezamenlijk om hun adviezen te bespreken. De leiders kunnen besluiten tot het aanstellen van een verkenner die het plenaire debat van de nieuwe Tweede Kamer op 23 maart of daarna moet voorbereiden. In 2012 werd de VVD’er Henk Kamp benoemd tot verkenner.
    Mogelijk extra agendapunt is ook of en hoe koning Willem-Alexander bij de formatie zal worden betrokken. Vooralsnog wil de Tweede Kamer de formatie in eigen hand houden en de koning er zolang mogelijk buiten laten. In 2012 gingen de voorzitters van Tweede en Eerste Kamer en de vice-president van de Raad van State als vaste adviseurs van het staatshoofd direct de dag na de verkiezingen nog wel op bezoek bij koningin Beatrix die toen nog regeerde. Dat is nu niet voorzien.
  4. De verkenner gaat direct aan het werk. In het gebouw van de Tweede Kamer zal hij alle fractievoorzitters ontvangen in volgorde van de grootte van hun fractie. De verkenner kan beschikken over ambtelijke ondersteuning van een paar mensen.
  5. In de loop van volgende week brengt de verkenner ter voorbereiding van het debat in de Tweede Kamer verslag uit van zijn bevindingen. Dat kan leiden tot het voorstel een of meerdere informateurs te benoemen die de mogelijkheden van een bepaalde coalitie moet (en) onderzoeken.
  6. In een openbare zitting stelt op dinsdag 21 maart het Centraal Stembureau de uitslag van de Tweede Kamerverkiezing officieel vast. Dan wordt ook het aantal voorkeurstemmen per kandidaat duidelijk. En worden mogelijke restzetels verdeeld.
  7. De oude Tweede Kamer komt voor de laatste keer bijeen om afscheid te nemen van de vertrekkende leden. Dat is op woensdag 22 maart.
  8. De nieuwe Tweede Kamer wordt op donderdag 23 maart beëdigd. Het eerste onderwerp is het opstellen van de profielschets voor een nieuwe voorzitter die de week erop zal worden gekozen. In de tussentijd fungeert een tijdelijk voorzitter. Is de verkenner klaar met zijn werk dan zal direct gedebatteerd worden over het vervolg van de kabinetsformatie. Dit moet leiden tot het aanstellen van één of meerdere informateurs.
  9. De informateur begint in de Stadhouderszaal in het gebouw van de Tweede Kamer de formatie-onderhandelingen. Ook hij heeft een ambtelijke staf bestaande uit een aantal raadsadviseurs van het ministerie van Algemene Zaken en de directeur-generaal van de Rijksvoorlichtingsdienst. De duur van de formatie heeft geen wettelijke beperking.

Ondertussen

Terwijl de kabinetsformatie bezig is, regeert het huidige kabinet gewoon door. Wel is het kabinet sinds de dag voor de verkiezingen demissionair. Dit betekent dat het kabinet zich zo min mogelijk met controversiële zaken zal bezig houden. Een aantal ministers is ook in de Tweede Kamer gekozen. Zij hebben gedurende de kabinetsformatie een dubbelfunctie. Tot de grondwetswijziging van 1983 gold hiervoor een maximale termijn van drie maanden. Bij langdurige formaties moesten ministers op een gegeven moment kiezen tussen het kabinet en de Kamer. Die keuze hoeft nu niet meer gemaakt te worden.