Europese ruzie met Gazprom loopt met een sisser af

Machtsmisbruik

Brussel zal afzien van megaboetes als de Russische energiegigant zijn beleid van wurgcontracten in Oost-Europa aanpast.

De controlekamer van Gazprom in Moskou. Na een jarenlang conflict belooft het bedrijf beterschap in Oost-Europa. Gazprom zegt zich te gaan houden aan de Europese mededingingsregels. Foto Mikhail Metzel / AP

De al jaren durende ruzie tussen Brussel en Gazprom over machtsmisbruik door de Russische energiegigant lijkt met een sisser af te lopen. Onder druk van de Europese mededingingsautoriteit heeft het bedrijf beterschap beloofd in met name Oost-Europa, waar het EU-lidstaten onderwierp aan wurgcontracten en ze tegen elkaar uitspeelde.

De verantwoordelijke eurocommissaris Vestager maakte maandag bekend dat er een compromis met de Russen op tafel ligt. Als EU-landen en andere gasbedrijven daarmee akkoord gaan, ziet Vestager af van de megaboetes waarmee ze eerder dreigde. In ruil daarvoor onderwerpt Gazprom zich aan de Europese mededingingsregels, wat het eerder weigerde, en past het zijn beleid aan. „Dit is nog niet het einde van het verhaal, maar het is een veelbelovend moment”, zei Vestager.

In de contracten die Gazprom in Oost-Europa sloot, bleken speciale clausules te zitten die bijvoorbeeld het doorverkopen van Russisch gas aan buurlanden onmogelijk maakten. Ook moesten landen daar soms woekerprijzen betalen, die sterk afweken van de op de markt geldende gasprijzen. Gazprom gebruikte zijn marktdominantie om landen te dwingen investeringen te doen in infrastructuur. De praktijken, in acht Oost-Europese landen, stonden haaks op het Europese streven om één gemeenschappelijke energiemarkt te creëren en de EU minder afhankelijk te maken van buitenlandse energieleveranciers.

Lees ook: Europa is steeds afhankelijker van Russisch gas

De zaak kwam in 2011 aan het rollen na klachten uit onder andere Polen, Litouwen en Bulgarije, landen die voor hun gas sterk afhankelijk waren van Rusland en die beteuterd constateerden dat landen als Duitsland veel minder betaalden voor hetzelfde product. Op kantoren van Gazprom werden invallen gedaan. Het onderzoek werd in september 2014 al grotendeels afgerond, maar met de Oekraïne-oorlog in volle gang en uit vrees voor Russische gaschantage zag de toenmalige Commissie af van publicatie.

In april vorig jaar kondigde Vestager alsnog juridische stappen aan. Gazprom heeft zijn model van ‘gesloten’ gasstelsels en langdurige contracten altijd als de „ruggegraat” van het bedrijf beschouwd, en een slepend conflict lag voor de hand. Het liep anders: in oktober volgde een ontmoeting tussen Vestager en vertegenwoordigers van Gazprom en het Russische ministerie van Energie. Dit jaar deden de Russen voorstellen om het beleid aan te passen. Nu ligt er een compromis.

Wat mogelijk heeft geholpen is dat Oost-Europese landen hun afhankelijkheid hebben verminderd: in Polen en Litouwen zijn de afgelopen jaren terminals in gebruik genomen om over zee vloeibaar LNG-gas te kunnen importeren. Bovendien heeft de deal met de Commissie geen terugwerkende kracht. Gazprom wordt niet bestraft voor de praktijken uit het verleden. Vestager noemde dat maandag „een oplossing die vooruit kijkt”.

Stok achter de deur

De vraag is nu of Oost-Europese landen daar genoegen mee nemen. Hoewel zij gebaat zijn bij de huidige oplossing, hoopten zij ook dat Gazprom stevige boetes opgelegd zou krijgen. Het Poolse staatsenergiebedrijf PGNiG noemde het compromis in de Financial Times „zeer ontoereikend”, omdat het „de negatieve impact van Gazproms concurrentieverstoring” maar ten dele teniet zou doen.

Is Vestager niet hard genoeg voor Gazprom? Maakt ze soms een gebaar naar Rusland, als goedmaker voor de EU-sancties tegen dat land? De Deense bestrijdt fel dat ze zich ook maar een klein beetje heeft laten beïnvloeden door politieke overwegingen. Boetes zouden volgens haar alleen maar averechts hebben gewerkt.

„Je gaat naar de rechter, het duurt een eeuwigheid en je hebt geen zekerheid dat het gedrag zal veranderen.”

Vestager benadrukt dat de toezeggingen van Gazprom bindend zijn en dat alle contracten die vanaf nu worden gesloten aan EU-inspectie worden onderworpen. Een jaar geleden was het nog ondenkbaar dat de Russen ooit met zoiets akkoord zouden gaan. Bovendien is er een stok achter de deur: als Gazprom de afspraken schendt en het gas in Oost-Europa toch niet vrijelijk blijkt te stromen, kan het een boete tegemoet zien ter hoogte van 10 procent van zijn wereldwijde omzet.

    • Stéphane Alonso