Voor Buma duurde campagne een dag te lang, voor Asscher en Wilders te kort

Goedemorgen! Ik weet niet hoe het met jullie is, maar ik vind dit een spannende dag. Op basis van de peilingen en recente buitenlandse uitslagen is nauwelijks te voorspellen hoe de uitslag zal zijn. Het is 1.645 dagen geleden dat we voor het laatst Tweede Kamerverkiezingen hadden. Een knappe prestatie van de twee coalitiepartijen die in een economische crisis en met een minderheid in de senaat aan de macht kwamen. Maar vast lijkt te staan dat zowel PvdA als VVD zetels zal verliezen. De enige andere zekerheid: versplintering. Hoeveel partijen en partijtjes komen er in de Kamer en wie kunnen en durven te formeren?

Nog niet zeker van je stem? Onze programmawijzer geeft een overzicht van de verkiezings­programma’s. Met een handig filter lees je alleen over de partijen en onderwerpen die je het meest interesseren.

SLOTPEILINGEN: De belangrijkste nieuwkomer deze campagne was waarschijnlijk peilingeindbaas Tom Louwerse, die door het middelen en wegen van zes peilingen probeerde enige dempende werking in de hysterie rond peilingen aan te brengen. Zijn laatste uitkomst (zie de site voor foutmarges): de VVD aan kop met 26 zetels, PVV 21, CDA 20, D66 18, GroenLinks 17, SP 15, PvdA 11, ChristenUnie 6, PvdD 5, 50Plus 4, SGP 3, Denk 2, FvD 2. Daarbij moet voor het gezelschapsspel van thuis formeren rekening gehouden worden met de vrijwel collectieve uitsluiting van de PVV, de weigering van de SP om met de VVD te regeren en de zetelverdeling in de senaat.

MINIRECENSIES LIJSTTREKKERS: Het cliché wil dat partijen verkiezingen niet in debatten kunnen winnen, maar wel kunnen verliezen. Wat dat betreft maakt het dus meer uit dat Buma gisteravond zwak debatteerde en in het slotdebat een faux pas beging tegenover Pechtold dan dat Asscher tegenover Wilders en Roemer eindelijk felheid én betrouwbaarheid kon neerzetten. Hoe deden de anderen het in het NOS-debat en in de campagne in het algemeen?

Mark Rutte
De campagne: Laten we het knap noemen: een impopulair kabinet leiden, de campagne beginnen met een rare brief op de dag dat de oude wond van de Teevendeal openbarst, volledig mikken op een tweestrijd die er nooit kwam, geconfronteerd worden met een massa woedende Groningers en dan toch weer de grootste lijken te worden. Mark Rutte speelde de campagne op safe. Trouw aan zijn slogan ‘geen experimenten’ deed hij deze campagne geen absurde beloften en wist, mede dankzij de Turkije-rel, de hele rit de premier te spelen. Als de VVD vanavond ondanks verlies van een derde van de zetels de grootste blijft, zal marketingman Rutte dat kunnen verkopen als winst, en zichzelf als drakendoder van het ‘slechte’ populisme.
Slotdebat: Geen experimenten leek ook hier het devies. Rutte kon de degelijke, optimistische, realistisch-rechtse leider spelen in debatjes met Klaver en Segers.
Quote: “Als het gaat over leiding geven, wordt er vaak naar mij gekeken.” (tegenover Segers)

Geert Wilders
Campagne: Wie alleen de laatste twee dagen oplette, zou denken dat Wilders een gewone campagne voerde. Maar zijn afzeggingen, zowel van debatten als campagne op straat, lijken te hebben bijgedragen aan zijn gestage daling in de peilingen. Is Nederlands minder bang en boos dan Wilders roept, is zijn magie uitgewerkt of gaat de concurrentie slimmer met hem en zijn achterban om? Of, niet uit te sluiten, zitten de peilingen ernaast?
Debat: Als vanouds hard, agressief en verbaal sterk. Asscher leek erdoor overdonderd, tot zij samen het meest felle debat voerden over van wie Nederland is.
Quote: “De islam is het enige verkiezingsthema dat er toe doet.” (tegenover Segers)

Sybrand Buma
Campagne: Tot gisteren voerde het CDA een ijzersterke campagne die standvastigheid, een rechts alternatief en premierwaardigheid moest uitstralen. Daarbij had de partij ook mazzel. Elk proefballonnetje, zoals staand het Wilhelmus zingen, werd een echt campagnethema. Het CDA had het meest spraakmakende campagnespotje en #Bumor werd trending. Maar de campagne had voor het CDA beter een dagje korter kunnen duren. Dat Máxima haar Argentijnse paspoort moet inleveren, zoals Buma gisteren opperde, is geen erg populair en bovendien onmogelijk standpunt.
Debat: Alles waar de verongelijkte CDA-leider het niet mee eens was, was “kolder”. Voor zijn eigen achterban kon hij nog wel makkelijk afgeven op Klaver. Tegenover Pechtold kwam hij er niet lekker uit dat hij om meer bevoegdheden voor veiligheidsdiensten vroeg, maar niet kon uitleggen wat hij daar de afgelopen jaren voor gedaan had. Zijn irritatie kreeg de overhand.
Quote: “Wat lief.” (tegenover Pechtold)

Alexander Pechtold
Campagne: Ook D66 kan tevreden terugkijken op de campagne, waar Pechtolds ervaring en debatkunsten goed tot hun recht kwamen. En hij als enige met opgeheven hoofd een televisiestudio uit kon lopen na een confrontatie met een ongelukkige burger.
Debat: Zijn discussie met Roemer was vrij degelijk en een tikje flets, pas tegenover Buma ontbrandde het. Maar meer dankzij het onvermogen van de CDA’er dan dankzij zijn eigen optreden.
Quote: “Er radicaliseert veel, maar de afgelopen dagen is dat vooral Buma.” (tegenover Buma)

Jesse Klaver
Campagne: Een (gepeilde) verviervoudiging van het aantal zetels, volle concertzalen, meisjes in katzwijm, de bijnaam de Jessias en internationale aandacht alsof hij het enige antwoord op Wilders is. GroenLinks is vanaf morgen waarschijnlijk de grootste partij op links en in één klap weer relevant in Den Haag. Klaver zegt premier te willen worden, maar velen in zijn partij hadden zelfs dit succes nauwelijks voor mogelijk gehouden.
Debat: Klaver groeide gedurende de campagne in de debatten. Waar hij in de eerste twee nog giechelend en onzeker tegenover zijn tegenstanders stond, wankelde hij gisteren geen moment tegenover Rutte en Buma.
Quote: “U zegt tegen mensen in Syrië: u mag best vluchten, maar u kan nergens naartoe.” (tegenover Rutte)

Emile Roemer
Campagne: Vrijwel foutloos. Als er SP’ers waren die dachten na deze campagne van Emile Roemer af te komen, heeft zijn optreden deze campagne ze daar geen aanleiding voor gegeven. Hij faalde niet in debatten en wist het thema zorg, ondanks dat elke partij daarmee aan de haal gaat, naar zich toe te trekken. Maar de vroege uitsluiting van samenwerking met de VVD lijkt de SP opnieuw buitenspel te zetten voor de formatie. En moet de linkse oppositiepartij niet meer profiteren van de implosie van de PvdA?
Debat: Roemer bleef rustig en won van Pechtold toen het over referenda ging.
Quote: “Je moet niet bang zijn de mensen hun mening te vragen.” (tegenover Pechtold)

Lodewijk Asscher
Campagne: Een toch al kansloze campagne werd niet geholpen door Asschers weifelende optreden: hij leek niet te kunnen kiezen tussen verantwoordelijkheid nemen voor kabinetsbeleid of hier tegen ingaan; tussen een felle linkse campagne met persoonlijke aanvallen of een beroep op de redelijkheid.
Debat: Dat gezwalk hield gisteren eindelijk op toen hij tegenover Wilders en Roemer bewees dat het allebei kon, maar waarschijnlijk was het too little and too late.
Quote: “U bent net Johan Derksen: soms grappig, soms mopperig, maar altijd geeft u commentaar vanaf de tribune.” (tegenover Roemer)

Gert-Jan Segers
Campagne: Door de overdaad aan lijsttrekkers stond de ChristenUnie-leider weinig in de schijnwerpers en voerde een vrij onzichtbare campagne, voor de eigen achterban.
Debat: Maar gisteren stond hij er opeens: met heldere standpunten, niet onder de indruk van Wilders en klaar om met de ChristenUnie aan te schuiven in een formatie.
Quote: “U mag bluffen over uw programma, maar niet dat van mij”. (tegenover Rutte)

CHECKS: Wat was er eigenlijk waar van de wat de lijsttrekkers zeiden? De NRC-redactie checkte elf stellingen. Wat bleek: we werden zelf ook weer gecheckt door de partijen.

OP HET SPEL: De ogen van de wereld zijn vandaag gericht op de Nederlandse kiezer. Politiek verslaggever Thijs Niemantsverdriet zet nog even op een rij wat er vandaag op het spel staat: populistisch succes, het premierschap, verkruimeling van het politieke landschap en de implosie van links. En je kunt veel van het Nederlandse stelsel en politieke landschap zeggen, maar er valt in ieder geval wat te kiezen.

IN DE MEDIA: De mediaredactie van NRC turfde bijna alle televisieoptredens en krantenartikelen over de deelnemers. Wat bleek: de PvdA en D66 waren veel op televisie, PVV en Denk juist op papier, VVD en GroenLinks op Facebook.

WAT WIJ LEZEN: Een reconstructie van de escalatie met Turkije. Het nieuws: Nederland wilde de minister van Buitenlandse Zaken eerst best welkom heten, als hij maar in besloten kring sprak. Toen ook dat plan mislukte, hield Den Haag strakke regie.

WAT WIJ VOLGEN: Welke lijsttrekker stemt waar en hoe laat komen de eerste exitpolls? Het is tot diep in de nacht allemaal te volgen op nrc.nl. Plus een gidsje met do’s en don’ts op verkiezingsdag. Ik zit vanochtend bij WNL (7.00-10.00) om na te praten over het debat en vooruit te blikken op de formatie.

QUOTE VAN DE DAG

De kans dat de Russen ons uitslagenproces hacken acht ik kleiner dan het risico op fouten als het tellen handmatig blijft.

    • Emilie van Outeren