Teruglezen: VVD stijgt naar 33 zetels, PVV tweede partij

Liveblog gesloten

Dit liveblog is gesloten. De nieuwste ontwikkelingen volg je in ons nieuwe liveblog.

Opkomst 77,7 procent

De opkomst bij de verkiezingen komt volgens de voorlopige prognose van het ANP uit op 77,7 procent van de kiesgerechtigden. Eerder op de avond werden nog prognoses van boven de 80 procent gegeven.

Er zijn daarbij wel grote verschillen tussen de provincies. Zo ging in Limburg slechts 52,8 procent van de kiezers naar de stembus. De opkomst was het hoogst in Overijssel (83,4 procent), Drenthe (83,3 procent) en Utrecht (83,2 procent).

Volgens de voorlopige resultaten wordt de VVD met 33 zetels veruit de grootste partij, gevolgd door de PVV met 20 zetels en het CDA en D66 met ieder 19 zetels. Regeringspartij PvdA is met 9 zetels de grote verliezer.

Van stemhokje naar kabinetsformatie in negen stappen

Terwijl de definitieve uitslag er nog niet is begint deze donderdag al wel het formatieproces. Dat voltrekt zich nu de Koning nauwelijks nog een rol speelt langs een min of meer vast patroon.

Allereerst nodigt Kamervoorzitter Khadija Arib alle leiders van de nieuw gekozen fracties uit voor een gezamenlijke vergadering ’s middags.

Die besluiten dan waarschijnlijk tot het aanstellen van een verkenner, die in de loop van volgende week in de Tweede Kamer verslag doet zijn bevindingen.

Definitieve prognose mogelijk pas vrijdag

De definitieve prognose waar ANP normaal gesproken ergens tijdens de verkiezingsnacht mee komt, laat voorlopig nog op zich wachten. Meerdere gemeenten, waaronder Amsterdam, Den Haag en Utrecht, komen pas donderdag of zelfs vrijdag met een uitkomst. Zij hadden eerder uitslagen doorgegeven die waren gebaseerd op respectievelijk 87, 80 en 90 procent van de stemmen.

Toch verwacht het ANP geen grote verschuivingen meer, zegt het hoofd van de Verkiezingsdienst Mark Westerhoff:

"De huidige voorlopige prognose geeft een prima beeld, maar we willen dat onze definitieve prognose overeenkomt met de uitslag zoals die wordt vastgesteld door de Kiesraad. Het ligt aan de resterende gemeenten wanneer we de definitieve prognose kunnen geven. Dat zou best pas vrijdag kunnen zijn."

Door het grote aantal partijen dat meedeed aan de verkiezingen zijn er op dit moment acht restzetels.

Denk breekt door als dé nieuwkomer

„Het nieuwe Nederland heeft vandaag een stem gekregen in de Tweede Kamer”, zegt Denk-lijsttrekker Tunahan Kuzu. Een stem die de „groeiende tendensen van discriminatie” wil inwisselen voor een „boodschap van verdraagzaamheid”.

Maar NRC en ook enkele andere media waren niet welkom op de verkiezingsbijeenkomst van de nieuwe partij. Wel werd via Facebook een livestream van de verkiezingsavond van Denk uitgezonden, die meestal door zo’n vijftienhonderd mensen werd bekeken en waar Facebook-gebruikers direct op konden reageren.

VVD stijgt naar 33 zetels, PVV tweede partij

Volgens een nieuwe prognose van het ANP krijgt de VVD er nog een zetel bij. De partij van Mark Rutte staat nu op 33 zetels. Ook de PVV pakt een zetel extra. GroenLinks en de ChristenUnie verliezen een zetel.

- VVD 33 zetels
- PVV 20 zetels
- CDA, D66 19 zetels
- GroenLinks, SP 14 zetels
- PvdA 9 zetels
- ChristenUnie, Partij voor de Dieren 5 zetels
- 50PLUS 4 zetels
- SGP, DENK 3
- Forum voor Democratie 2

Deze prognose is op basis van 93,3 procent van de stemmen. Om 03.51 uur waren de uitslagen van 359 van de 392 gemeenten binnen.

PvdA-bashing op Twitter: "Ik heb thuis meer zetels"

De PvdA heeft een historische nederlaag geleden. De ooit zo grote volkspartij haalt volgens de voorlopige prognose 9 zetels. En behalve het oprechte medeleven dat politici van andere partijen hebben getoond, leidt dat ook tot heel wat leedvermaak op Twitter:

Twitter avatar thomasreekers Thomas Reekers Dat je tijdens de #tk17 uitslagen even om je heen kijkt in je woonkamer. En dan concludeert dat je meer #zetels hebt dan de #Pvda
Twitter avatar pnederkoorn Patrick Nederkoorn Heeft Henk Krol de PvdA al gefeliciteerd? #tk17
Twitter avatar RoversK Kees Rovers Toch interessant hoe de nu werkloze Tweede Kamerleden van de @PvdA de Wet Werk en Zekerheid in de praktijk gaan ervaren... #TK17
Twitter avatar DiederikSmit Diederik Smit Volgens Plasterk valt het verlies van de PvdA nog mee. Hij is dan ook microbioloog.

Juncker: "Stem tegen extremisten"

Voorzitter Jean-Claude Juncker van de Europese Commissie heeft gebeld met Mark Rutte en hem gefeliciteerd met zijn "duidelijke overwinning". Volgens Juncker is de uitslag "een stem voor Europa en een stem tegen de extremisten", zo laat zijn woordvoerder weten.

Twitter avatar MargSchinas Margaritis Schinas .@JunckerEU just spoke with @markrutte, congratulated him on clear victory: "A vote for Europe, a vote against extremists". #DutchElections

De patriottistische lente die niet doorging

Columnist Tom-Jan Meeus ziet dat Nederlands ondanks de hooggespannen internationale verwachtingen van een populistische opstand heel gematigd heeft gestemd.

"Nederland paarde zich, heel conventioneel, aan de zijde van Duitsland en de EU. Hollandse matigheid. Geen experimenten."

Volgens Meeus was tijdens de campagne al te merken dat er geen patriottistische, maar een oud-Hollandse lente op komst was.

Wilders grootste in thuisstad Venlo

In Venlo is de PVV nipt de grootste partij geworden. In de thuisstad van partijleider Geert Wilders behaalde de PVV 19,9 procent van stemmen, tegen 19,4 procent voor de VVD. Het CDA (12,7 procent) en de SP (12,1 procent) volgen op ruime afstand.

Bij de vorige kamerverkiezingen in 2012 was de VVD nog de grootste in Venlo en was de PVV na de PvdA de derde partij. De PvdA behaalde nu slechts 3,9 procent van de stemmen.

De PVV doet het in heel Limburg goed. Ook in onder meer Maastricht, Heerlen, Sittard-Geleen, Landgraaf en Kerkrade is de partij van Wilders de grootste.

Zo brengen de ochtendkranten de verkiezingsuitslag

Veel Mark Rutte, een klein beetje Lodewijk Asscher en weinig Geert Wilders. De voorpagina’s van de ochtendkranten zijn donderdag behoorlijk eensgezind over de uitslag van de Tweede Kamerverkiezingen.

Laatste stembureaus sluiten

Ook aan de andere kant van de oceaan kan inmiddels niet meer gestemd worden. Om 02.00 uur Nederlandse tijd, 21.00 lokale tijd, zijn op Bonaire, Sint Eustatius en Saba de stembureaus dichtgegaan. Op de eilanden mochten in totaal ongeveer 13.000 mensen stemmen. Hoeveel er daadwerkelijk zijn gekomen is nog niet duidelijk.

Voorlopige prognose aangepast: nek-aan-nekrace nummer twee

De voorlopige prognose van het ANP is aangepast, nu 54 procent van de stemmen geteld is. En daaruit blijkt dat er een nek-aan-nekrace is tussen PVV, CDA en D66. Ze staan alle drie op 19 zetels. PvdA zakt weer van 10 naar 9 virtuele zetels.

- VVD 32 zetels
- PVV, CDA, D66 19 zetels
- GroenLinks 15
- SP 14
- PvdA 9
- ChristenUnie 6
- Partij voor de Dieren 5
- 50PLUS 4
- SGP, DENK 3
- Forum voor Democratie 2

De opkomst bij de Tweede Kamerverkiezingen lijkt op 78,9 procent uit te komen. Dat blijkt uit de voorlopige prognose van de Verkiezingsdienst van het ANP, op basis van 53,5 procent van de getelde stemmen. De opkomst is daarmee flink hoger dan bij de Tweede Kamerverkiezingen in 2012, toen die 74,6 procent was.

PVV grootste in Maastricht, VVD in Eindhoven

De PVV is de grootste partij geworden in Maastricht. De partij van Geert Wilders kreeg 18,3 procent van de stemgerechtigde kiezers achter zich. Dat was bij de verkiezingen voor de Tweede Kamer in 2012 nog 14,5 procent.

De VVD zakte wat terug en heeft 15,7 procent, gevolgd door D66 met 14,8 procent. SP, GroenLinks en CDA hebben respectievelijk 11,3 procent, 10,9 procent en 10,5 procent. De PvdA kelderde in Maastricht, van 27,7 procent in 2012 tot 5,3 procent.

In Eindhoven werd de VVD wel de grootste partij. Ze kreeg 18,8 procent van de stemmen. Van de PvdA bleef ook hier weinig over: van grootste partij met 26,2 procent van de stemmen bij de verkiezingen van 2012 naar slechts 5,2 procent nu. D66 is de tweede partij in Eindhoven, de PVV de derde.

Jacques Monasch verwacht niet terug te keren

Twitter avatar JacquesMonasch Jacques Monasch Dank aan de stemmers, kandidaten en vrijwilligers. Helaas teleurstellend resultaat voor Nieuwe Wegen. Felicitaties aan de winnaars #TK2017

Klaver: Nog steeds voorkeur voor centrum-links kabinet

GroenLinks-lijsttrekker Jesse Klaver keek bij de NOS voorzichtig vooruit op de coalitievorming, al gaf hij toe dat de voorlopige uitslagen nog erg wisselen en het moeilijk te voorspellen is welke partijen samen een meerderheid gaan halen. "Het komt aan op een paar zetels, het is heel spannend."

Over de winst van zijn partij zei hij: "Het is een historische uitslag voor GroenLinks, we zijn nog nooit zo groot geweest in de Tweede Kamer."

Klaver herhaalde ook dat zijn voorkeur nog steeds uitgaat naar een centrum-links kabinet. Maar: "Dat wordt lastig, de VVD is de grootste."

SGP-leider Kees van der Staaij zat tegelijk met Klaver aan tafel bij de NOS. Hij wil nog geen uitspraken doen over mogelijke deelname van zijn partij aan de coalitievorming. Hij zei dankbaar te zijn dat zijn partij zoals het er nu naar uitziet de drie zetels kan vasthouden. "Wat mij treft is de grilligheid in de uitslagen. Vroeger waren twee of drie zetels verandering al spectaculaire verschuivingen."

Wilders: wij behoren tot winnaars verkiezingen

Als laatste van de lijsttrekkers van de grote partijen stond PVV-leider Geert Wilders zojuist de pers te woord. Hij is blij met de winst van de PVV (volgens voorlopige prognose van 15 naar 19), maar Wilders geeft toe dat hij "liever had gewonnen" van de VVD van Rutte.

Wilders zegt beschikbaar te zijn voor de besprekingen voor een nieuw kabinet, hoewel vrijwel alle partijen hem hebben uitgesloten van regeringsdeelname. Het eerste doel van de PVV blijft meeregeren, zegt Wilders. Mocht dat niet lukken dan zal "een groeiende, zelfverzekerde" PVV "keihard oppositie voeren" tegen een volgend kabinet.

Foto Robin Utrecht/ANP

Ook in Rotterdam wordt VVD de grootste

De uitslag van Rotterdam is bekend. De VVD wordt in de Maasstad de grootste met 16,4 procent, vlak voor de PVV die 16,1 procent van de stemmen kreeg. D66 stijgt van 8,4 naar 12,7 procent, GroenLinks van 2,6 naar 11,1 procent. De PvdA zakt gigantisch, van 32 naar 6,4 procent.

VVD de grootste in Den Haag

VVD is de grootste partij geworden in Den Haag met 20,5 procent, voor PVV (15,4 procent) en D66 (14 procent). GroenLinks is de vierde partij (10,8 procent), zo blijkt uit de voorlopige uitslag.

Denk wordt vanuit het niets de vijfde partij met 7 procent van de stemmen. De partij is in Den Haag groter dan de PvdA (6,5 procent).

Voorlopige prognose: 32 zetels voor VVD

Het ANP maakte om 01.00 uur een voorlopige prognose op basis van de getelde stemmen, op dit moment 28,5 procent.

De VVD krijgt in de nieuwe prognose 32 zetels en wordt de grootste. Het CDA van Sybrand Buma wordt de tweede partij van het land, en stijgt van dertien naar twintig zetels. De PVV van Geert Wilders wordt derde partij met negentien zetels (een winst van vier zetels).

De PvdA wordt zwaar afgestraft en zakt van 38 naar een ongekend laag aantal van tien zetels.

D66 grootste partij in Utrecht

D66 is de grootste partij geworden in Utrecht. De partij kreeg 22 procent van de stemmen, vlak voor GroenLinks (20 procent). De VVD is de derde partij in Utrecht met 17 procent. De PVV krijgt 7 procent van de stemmen, de PvdA 6, Denk 5.

Rutte wil nog niet gaan formeren

VVD-lijsttrekker Mark Rutte wilde zojuist in de studio van Nieuwsuur nog niet vooruitlopen op de formatie. Hij is "heel blij" dat de VVD de grootste partij is geworden, maar wil de echte uitslag afwachten voordat hij zich uitlaat over de mogelijkheden van een nieuw kabinet. "Formeren moeten we vanavond echt niet gaan doen. We hebben een heftige campagne gehad, we moeten enige tijd nemen om het uit te leiden."

PvdA-lijsttrekker Lodewijk Asscher sprak van "een verbijsterend slechte uitslag" voor zijn partij. De PvdA moet dit verlies incasseren en de wonden likken, zei Asscher. Hij zei het "heel logisch" te vinden "dat er niet naar ons gekeken wordt om in een regering te gaan". Asscher weigert te geloven dat de sociaal-democratie geen toekomst meer heeft, zei hij. Rutte zei "ongelofelijk te balen" van het verlies van zijn coalitiepartner. "We hebben de afgelopen jaren samen verantwoordelijkheid genomen."

Speculeren over een nieuw kabinet wilden ook CDA-leider Sybrand Buma en D66-leider Alexander Pechtold niet. Buma vindt het belangrijk dat "we nu niet naar een nieuw kabinet hollen", maar dat de verkiezingsuitslag goed wordt doordacht. SP-lijsttrekker Emile Roemer herhaalde dat zijn partij op meer had gehoopt dan veertien zetels (een verlies van een). Samenwerking met de VVD blijft Roemer uitsluiten omdat de twee partijen "mijlenver uit elkaar staan".

Analyse NRC: Verkiezingsuitslag is boodschap aan Europa

"Rechts-populisme hóéft niet te winnen", schrijven Thijs Niemantsverdriet en Annemarie Kas in hun eerste analyse van de uitslag, op basis van de exitpolls van de NOS en Ipsos.

Daaruit kan ook vast geconcludeerd worden dat Nederland nog verder versnipperd is geraakt. Na de VVD, met 31 zetels net als in 2010 de kleinste grootste partij uit de parlementaire geschiedenis, komen er vijf middelgrote partijen: het CDA, D66, de PVV, GroenLinks en de SP.

"Ook is overduidelijk geworden: het land besturen is geen dankbare klus. De regeringsfracties VVD en PvdA hebben samen ongeveer de helft van hun zetels verloren." De PvdA is "kapotgeregeerd".

Zo reageerden de partijen op de exitpoll

Van uitzinnige vreugde tot bittere teleurstelling: de emoties liepen vanavond sterk uiteen bij de verschillende politieke partijen. We maakten een overzicht van de mooiste beelden.

CDA opeens in feeststemming

Op de uitslagenavond van het CDA is plotseling een feeststemming uitgebroken naar aanleiding van een voorlopige telling van de NOS, waarin de partij 25 zetels lijkt te krijgen. De NOS presenteerde zojuist een "stemmingsbeeld", een zetelverdeling op basis van een telling van 10 procent van de stemmen. Aan het "stemmingsbeeld" kunnen echter nog bijzonder weinig conclusies verbonden worden.

Twitter avatar titia_k Titia Ketelaar Nu knalt het hier! Opgewonden stemmen bij @cdavandaag https://t.co/TGUsXpbmYO
Twitter avatar titia_k Titia Ketelaar Wilhelmus nu hier - en ja, iedereen zingt én staat. En dan daarna de trancebeat er onder #CDA #uitslagenavond

Staand het Wilhelmus zingen nu bij CDA #tk17 pic.twitter.com/7VUNv6hnVd

— Inge Lengton (@IngeLengton) March 15, 2017

Rondje langs de velden

Matte vreugde bij de VVD, geen ‘patriottische lente’ bij de PVV en GroenLinks mag dagdromen over regeringsdeelname. NRC-redacteuren peilden de reacties bij de politieke partijen op de diverse uitslagenavonden en maakten een analyse.

Ook in het buitenland zijn de verkiezingen voorpaginanieuws

Niet alleen in Nederland, maar ook in het buitenland halen de verkiezingen de voorpagina’s van de kranten. “Nederlandse premier bezweert radicaal rechts”, schrijft The Guardian op de voorpagina van de krant van morgen. Een vergelijkbare kop op de voorpagina van The Times donderdagochtend:

Twitter avatar hendopolis Neil Henderson THETIMES: May forces Hammond into U-turn over budget #tomorrowspaperstoday https://t.co/cnXcRFb2Bx
Twitter avatar hendopolis Neil Henderson GUARDIAN: Election cash claims hit up to 20 Tory MPs #tomorrowspaperstoday https://t.co/wzvSXGThRk

En lezers van nrc.next zien morgenochtend:

Twitter avatar pvdmeersch peter vandermeersch Voorpagina nrc morgen https://t.co/yhSuNDosyB

Europese politici blij met exitpoll

Europese politici reageren over het algemeen positief op de verwachte verkiezingsuitslag in Nederland. Buurlanden België en Duitsland waren er snel bij om VVD-leider Mark Rutte te feliciteren met de voorspelde uitslag.

De Duitse bondskanselier Angela Merkel en de Belgische premier Charles Michel belden woensdagavond persoonlijk met Rutte. Merkel liet weten zich te verheugen "op verdere goede samenwerking als vrienden, buren en Europeanen", aldus haar woordvoerder.

Ook in Frankrijk is opgetogen gereageerd op de voorlopige uitslag. De Franse minister van Buitenlandse Zaken Jean-Marc Ayrault feliciteerde de Nederlanders "met het stuiten van de opmars van extreemrechts". Hij wil werken aan "een sterker Europa".

Ook Groningen maakt uitslag bekend

Groningen is klaar met tellen. D66 wordt in de stad de grootste met 19,9 procent gevolgd door GroenLinks (18,9 procent), VVD (13,6 procent) en SP (10,8 procent). De PvdA daalt in Groningen van 36,4 naar 8 procent.

Schotse premier is tevreden

Kort maar krachtig. De Schotse premier Nicola Sturgeon heeft woensdagavond niet de volle 140 tekens nodig om te reageren op de eerste exitpolls uit Nederland.

Twitter avatar NicolaSturgeon Nicola Sturgeon Good. https://t.co/jQedf2FhAk

Exit polls show anti-Islamic extremist Geert Wilders soundly beaten in Dutch electionhttps://t.co/KLnkHC7EdQ pic.twitter.com/iODuRA55zy

— The Scotsman (@TheScotsman) March 15, 2017

Segers: 'Ongelooflijk dankbaar'

De ChristenUnie stijgt volgens de exitpolls met één zetel en zou daarmee uitkomen op zes zetels in de Kamer. Lijsttrekker Gert-Jan Segers zei tegen de NOS "ongelooflijk dankbaar" te zijn als dat inderdaad de uitslag is. "We zijn vooral opgekomen voor de schepping, ouderen en de vrijheid. Dat dit bij deze grote opkomst is beloond met extra vertrouwen van de kiezer is fantastisch."

Hij wilde nog niet ingaan op de vraag of de ChristenUnie een rol kan gaan spelen bij de formatie. "We wachten eerst de echte uitslag af. Morgen kijken we verder, dan zullen we zien of we een rol kunnen spelen."

Uitslag Amsterdam bekend

De stemmen in Amsterdam zijn geteld. GroenLinks wordt in de hoofdstad de grootste, gevolgd door D66 en de VVD. De PvdA gaat van 35,8 naar 8,4 procent en wordt daarmee maar iets groter dan Denk, die vanuit het niets de vijfde partij van de hoofdstad worden.

1. GroenLinks 19,3 procent
2. D66 18,2 procent
3. VVD 15,2 procent
4. PvdA 8,4 procent
5. DENK 7,5 procent.
6. PVV 7 procent
7. SP 6,5 procent.

Jan Roos: 'Exitpoll is ook maar een peiling'

Jan Roos kwam rond half twaalf aan op de verkiezingsavond van VNL. Hij sprak de aanwezigen kort toe: "Het ziet er anders uit dan gehoopt, ik had nu al aan de drank willen gaan. Maar het gaat om tienden van een procent: het kan zomaar overslaan naar tóch een zetel. De exitpoll is ook gewoon een peiling, net als al die peilingen waar we zo om hebben gelachen. We zijn er nog lang niet, als het goed is kunnen we straks gewoon die zetel gaan vieren."

Tegen NRC vertelt Roos teleurgesteld te zijn door het resultaat. "Voor een nieuwe partij is het lastig om in de kamer te komen, tenzij je zo'n grote achterban hebt als Denk." Wat er met VNL moet gebeuren als er geen zetel komt, weet Roos nog niet. "Ik kan lastig lijsttrekker zijn van een partij zonder zetels. Dat is als het Nederlandse leger - dat werkt ook niet. Maar ik ben nog niet op zoek naar een andere baan." Andere partijen hebben het ook slecht gedaan, vindt Roos: "De PvdA bestaat bijna niet meer, van de linkse partijen heeft alleen GroenLinks iets gepresteerd. Wilders was ook een flop: die stond pas nog op 31 zetels."

Kuzu: 'Het nieuwe Nederland kreeg stem'

"Dit is het begin van een nieuw hoofdstuk uit onze geschiedenis", zei Denk-lijsttrekker Tunahan Kuzu woensdagavond rond half twaalf tegen zijn uitgelaten achterban in een overwinningsspeech. "Het nieuwe Nederland heeft vandaag een stem gekregen in de Tweede Kamer."

Volgens de exitpolls haalt Denk drie zetels. Denk wil de "groeiende tendensen van discriminatie" inwisselen voor een "boodschap van verdraagzaamheid". Die boodschap luidt ook, zo zei Kuzu: "Eendracht maakt macht en diversiteit is een kracht." Denk wil "hoop bieden aan mensen die zich afvragen of ze nog wel een plek hebben in deze samenleving".

De Hond: 'Vooral jongeren stemden op GroenLinks'

GroenLinks was deze verkiezingen populair onder jongeren. In de categorie van 18 tot 24 jaar stemde 24 procent van de stemgerechtigden op de partij van lijsttrekker Jesse Klaver, zo berekende Maurice de Hond op basis van de tweede exitpoll. De VVD, die verder in alle leeftijdsgroepen de grootste werd, was onder jongeren derde.

Twitter avatar mauricedehond Maurice de Hond stemverdeling exitpoll naar leeftijd #TK17 #TK2017 https://t.co/KUBBcvqr0z

De Hond splitste de uitslagen ook uit per krantenlezer. Zo stemden lezers van NRC Handelsblad en de Volkskrant veel vaker op de PvdA en D66 dan gemiddeld. Onder lezers van De Telegraaf, AD en Metro is de PVV juist groter dan gemiddeld.

Twitter avatar mauricedehond Maurice de Hond In afwachting van uitslagen wat trivia: hier de exitpoll per krantenlezers https://t.co/bEGLfz9Tia

En dan nog uitgesplitst per hobby: nergens was de VVD zo groot als onder bridgers. Puzzelaars en schakers kozen daarentegen vaker voor het CDA.

Twitter avatar mauricedehond Maurice de Hond Meer trivia in afwachting van meer uitslagen: exitpoll verdeeld naar hobby #TK17 #TK2017 https://t.co/AWzHPk2l9y

Henk Krol ‘heel erg gelukkig’

50Plus-leider Henk Krol is “heel erg gelukkig” met de verdubbeling van het zetelaantal van zijn partij. Net als partijvoorzitter Jan Nagel eerder op de avond wees hij op “moeilijke omstandigheden” die een grotere overwinning bemoeilijkten. Krol: “We hadden te maken met veel ziektes, en ikzelf viel drie weken terug van de trap. Dat we desondanks als kleine partij zo hebben gewonnen, is heel erg knap.”

Kritiek dat Krols ongelukkige media-optreden over de waardevaste AOW “een kantelpunt in de campagne” was, wuifde hij weg. “Het is nooit aan te tonen waarom we daalden in de peilingen. De media zijn aan de haal gegaan met één uitspraak van me. Kennelijk is het leuk om me te bashen.”

Coalitiedeelname voor 50Plus acht Krol niet kansrijk. “Het is aan anderen om ons uit te nodigen. We zullen onze poot stijf houden, onze punten niet weggeven.” Voor een waardevast AOW op 65 jaar is in de nieuwe Tweede Kamer geen meerderheid. “In dat geval gaan we niet meedoen”, aldus Krol.

Krol verwacht dat een nieuw kabinet door de versplintering niet lang zal zitten. “Als ik zie hoeveel partijen nodig is voor een coalitie, dan het zijn dat we hier heel snel weer staan. En dan gaan we weer verdubbelen!”

Klaver: historische avond, populisme is niet doorgebroken

Een "historische avond" voor GroenLinks, zei lijsttrekker Jesse Klaver zojuist op de verkiezingsavond van GroenLinks in de Melkweg. "We hebben meer zetels gewonnen dan we ooit in de Tweede Kamer hebben gehad", zei Klaver.

Klaver denkt dat er meer jongeren dan ooit naar de stembus zijn gegaan en noemde dat "een overwinning voor iedereen". Het succes van GroenLinks is volgens Klaver te danken aan zijn voorgangers en "de mensen die GroenLinks 25 jaar lang hebben opgebouwd."

Volgens Klaver betekent de overwinning van GroenLinks ook dat het populisme in Nederland niet is doorgebroken. Klaver sprak ook tot zijn PvdA-collega Lodewijk Asscher, wiens partij een historische nederlaag leed. "Jouw doorzettingsvermogen is een inspiratie voor iedereen met een links hart."

Foto Robin van Lonkhuisen/ANP

Tom-Jan Meeus: 'Hollandse matigheid, geen experimenten'

De hoge verwachtingen kwamen niet uit, analyseert NRC-columnist Tom-Jan Meeus. De Nederlandse verkiezingen brengen geen nieuwe episode in de wereldwijde populistische opstand. "Een hype – en dan een doorsnee uitkomst." De internationale belangstelling voor Nederland was de laatste weken groot, maar inmiddels is "duidelijk dat dit land het Amerikaanse (Trump) of Britse (Brexit) voorbeeld nogal nadrukkelijk niet volgt".

Rutte: 'Nederland stopt verkeerd soort populisme'

Nederland heeft woensdag gekozen voor de lijn die vier jaar geleden door de VVD is ingezet. Dat zei lijsttrekker Mark Rutte zojuist tijdens de toespraak voor zijn aanhang in Den Haag.

“Dit laat zien dat onze boodschap aan Nederland, dat we de ingezette koers zullen vasthouden, is gehoord.”

Want hoewel de economie weer goed draait, de werkloosheid daalt en de overheidsfinanciën op orde zijn, is de klus nog niet klaar, herhaalde Rutte. “Nu is de opgave voor de komende periode dat mensen allemaal gaan voelen dat het macro-economische succes zich vertaalt in het leven van mensen.”

Tegelijkertijd heeft Nederland volgens Rutte ook een ander besluit genomen:

“Het is ook een avond waarbij Nederland - na de Brexit, en na de Amerikaanse verkiezingen - ‘ho ’ heeft gezegd tegen het verkeerde soort populisme.”

Volgens Rutte is het nu zaak om de komende tijd het land weer bijeen te brengen, aangezien het in een campagne “onvermijdelijk is dat verschillen worden benadrukt”. “Daar wil ik alles voor geven”, zei Rutte. “Wij wonen in een gaaf land. Dus vandaag gaan we een feestje vieren, maar vanag morgen gaan we aan de slag voor Nederland.”

Rutte ging tijdens zijn toespraak ook kort in op het reusachtige verlies van de PvdA, de laatste vier jaar lang coalitiepartner. Hij telefoneerde naar eigen zeggen lang met lijsttrekker Lodewijk Asscher en oud-fractievoorzitter Diederik Samsom. “Ik had ze vanavond van harte een andere uitslag toegewenst. Alle sterkte voor de Partij van de Arbeid.”

Foto Jerry Lampen/ANP

Pechtold: D66 heeft geluid populisten gestopt

D66-lijsttrekker Alexander Pechtold sprak zojuist van "een fantastische avond" voor zijn partij. D66 boekte vanavond de negende overwinning op rij bij verkiezingen, zei Pechtold, dankzij "ons eigen constructieve geluid":

"We hebben de afgelopen jaren laten zien dat oppositie voeren niet alleen nee zeggen betekent, maar ook zorgen dat het beleid beter wordt en dat hebben wij gedaan."

Pechtold plaatste de uitkomst van de Nederlandse verkiezingen ook in Europees perspectief. Heel Europa keek volgens Pechtold naar Nederland of hier ook een overwinning van de nationaal-populisten zou plaatsvinden. "Hier in Nederland is gebleken dat het geluid van de populisten is gestopt", zei Pechtold over de volgens hem tegenvallende prestatie van de PVV van Geert Wilders.

Baudet: "Wat een ongelooflijk bijzondere avond'

Een uitgelaten Thierry Baudet van Forum voor Democratie, net bij de NOS: "Wat een keerpunt voor Nederland!" Zijn partij zou volgens de exitpoll twee zetels halen.

"Vanavond is het einde van de campagne, maar het begin van het openbreken van het partijkartel. Wat een ongelooflijk bijzondere avond, wat een moment."

Foto Vincent Jannink/ANP

Zijlstra: 'Kunnen alleen maar blij zijn'

VVD-fractievoorzitter Halbe Zijlstra reageert opgelucht op de voorlopige uitslag. Hij zei tegen de NOS: "We wisten echt niet wat het zou worden. En als je dan zo duidelijk de grootste blijft, kun je alleen maar blij zijn. Onze angst was ook dat de PVV als een konijn uit de hoge hoed toch weer de grootste zou worden."

De VVD verliest volgens de exitpoll weliswaar tien zetels, maar zou met 31 zetels wel veruit de grootste partij blijven. Ook VVD-leider Mark Rutte reageerde daarom blij, volgens Zijlstra. De premier spreekt zijn partij later op de avond toe.

Zijlstra reageerde ook kort op het grote verlies van de PvdA:

"Ik ben daar erg ongelukkig over. We hebben samen hervormingen doorgevoerd. Als ze dan zo afgestraft worden, dat voelt niet goed."

Buma: geweldige avond voor CDA

CDA-lijsttrekker Sybrand Buma sprak zojuist van "een geweldige avond" voor zijn partij. Het CDA stijgt volgens de exitpoll van 13 naar 19 zetels en hoort daarmee volgens Buma bij "de grote winnaars van de verkiezingen". "Niemand kon dromen dat het resultaat zo mooi zou zijn."

Buma zei dat het CDA vanavond feestviert, maar dat de Nederlandse politiek vanaf morgen "een hele grote opgave" wacht omdat Nederlanders "antwoorden willen op de zorgen die ze hebben". Het CDA kan volgens Buma "versterkt" en "met nog meer enthousiasme" die uitdaging aan.

Tegen NRC-redacteur Titia Ketelaar zegt Buma ,,ontzettend trots” te zijn op de uitslag, met name omdat de partij ,,in een versplinterd landschap” is gegroeid.

,,Vier jaar geleden hadden we geen idee hoe verder, we zaten in zo’n diep dal. Ik ben dolblij.”

Op de vraag of het CDA na vier jaar oppositie voeren klaar staat om te regeren, antwoordde hij: ,,Alleen als wij voldoende kunnen realiseren.” Maar ,,deze uitslag is reden om met anderen te gaan praten”. Een toekomstige coalitie zal volgens hem links én rechts bevatten.

Twitter avatar titia_k Titia Ketelaar Buma: @cdacvandaag hoort vanavond bij de winnaars. En: juich voor jezelf

Foto Lex van Lieshout/ANP

Voetjes van de vloer bij 50Plus

Twitter avatar lammert Lammert de Bruin Ik kan hier uren naar kijken https://t.co/7w4ZTqpgmk

Foto Martijn Beekman/ANP

Koers euro stijgt na exitpoll

Ook de financiële markten reageerden woensdagavond verheugd op de overwinning die de VVD volgens de exitpolls lijkt te halen. De koers van de euro steeg naar het hoogste niveau sinds begin februari. Voor een deel was dat piekje het gevolg aan de renteverhoging die de Fed eerder op de avond doorvoerde (het eerste piekje). Maar ook bij het verschijnen van de exitpoll rond 21.00 uur maakte de koers een flinke sprong.

Twitter avatar business Bloomberg Euro reaches 1-month high on heels of Dutch exit poll, easing concerns about populism rise https://t.co/1YzyqkAapT https://t.co/HVeJ3N8CRr

Ook Italiaanse premier opgelucht over exitpoll

Volgens de Italiaanse premier Paolo Gentiloni is duidelijk dat er geen 'Nexit' komt: hij is ervan overtuigd dat Nederland lid blijft van de Europese Unie. "Anti-Europees rechts heeft de verkiezingen in Nederland verloren", reageerde de sociaaldemocraat via Twitter. Volgens Gentiloni moet er nu een "gemeenschappelijke inzet komen om de EU te veranderen en revitaliseren".

Twitter avatar PaoloGentiloni Paolo Gentiloni No #Nexit La destra anti UE ha perso le elezioni in Olanda. Impegno comune per cambiare e rilanciare l'Unione

Pas drie gemeenten maakten uitslag bekend

Om 22.50 uur hebben pas drie gemeenten hun uitslag doorgegeven: Schiermonnikoog, Vlieland en Rozendaal. In alle drie de gemeenten werd de VVD de grootste partij. Volg alle uitslagen live op onze uitslagenkaart.

Forum voor Democratie wil het land in blijven gaan

NRC mocht helaas niet aanwezig zijn bij de partijbijeenkomst van het Forum voor Democratie, maar via Twitter kunnen we de avond toch een klein beetje volgen.

Twitter avatar fvdemocratie ForumvoorDemocratie FVD-lijsttrekker @thierrybaudet: "Vanavond hebben wij een bres geslagen in het #partijkartel." #FVD https://t.co/S4JGrn9GnC
Twitter avatar fvdemocratie ForumvoorDemocratie Forum voor Democratie lijsttrekker @thierrybaudet: "Wij gaan vanaf nu ELKE week het land in, wij blijven doorgaan!" https://t.co/G85R8g7XY1

Henk Krol: 50Plus is niet meer weg te denken

50Plus-lijsttrekker Henk Krol kwam zojuist dansend in beeld bij de NOS voordat hij zijn aanhangers toesprak. 50Plus wint volgens de exitpoll twee zetels en gaat naar vier, maar de partij stond een paar weken geleden in de peilingen nog op circa tien zetels. Volgens Krol is echter duidelijk geworden dat "50Plus niet meer weg te denken is." Hij zegt dat zijn partij in de campagne tegenwind heeft gehad, "maar zelfs dat heeft ons niet omver kunnen blazen".

Twitter avatar Markla94 Mark LA Krol danst - als enige in de zaal.

Historisch groot verschil tussen nummer één en twee

Opgeluchte geluiden uit Duitsland

Meer opluchting vanuit Duitsland. “Nederland heeft de anti-Europese populisten afgewezen”, twitterde het Duitse ministerie van Buitenlandse Zaken zojuist. En ook Martin Schulz, voormalig voorzitter van het Europees Parlement en nu lijsttrekker van de SPD, is blij met de eerste uitslagen, maar stelt ook dat de strijd nog niet voorbij is.

Twitter avatar AuswaertigesAmt Auswärtiges Amt Die Niederländer haben den anti-europäischen Populisten eine Absage erteilt. Gut so, wir brauchen Euch für ein starkes #Europa! #tk2017
Twitter avatar MartinSchulz Martin Schulz Wilders heeft de verkiezing in NL niet kunnen winnen. Ik ben opgelucht, maar we moeten verder voor een open en vrij Europa blijven vechten.

Roemer trots op resultaat SP, ondanks zetel verlies

SP-leider Emile Roemer kwam zojuist onder gejuich op het podium in het Theater aan het Spui in Den Haag. Hoewel de SP volgens de exitpoll een zetel verliest (van 15 naar 14), zegt Roemer dat zijn partij in de peilingen "een inhaalrace heeft ingezet waar ik trots op ben". "Een maand geleden waren we nog volledig afgeschreven", aldus Roemer. De SP-leider had gehoopt op meer zetels, maar is trots op het bereikte resultaat. Roemer sprak van "instabiele tijden" en "dan mag je trots zijn dat je stabiel blijft".

Roemer zei dat het "nog spannend gaat worden" wat de kleur van het volgende kabinet wordt. Hij erkent dat de VVD de grootste partij is geworden, maar roept de andere linkse partijen op "niet in de polonaise achter rechts aan te lopen". Roemer hoopt nog steeds dat er "een zo links mogelijk" kabinet kan worden geformeerd, zonder de VVD.

Lodewijk Asscher: 'Wij blijven strijden'

De Partij van de Arbeid is er deze campagne niet in geslaagd kiezers duidelijk te maken hoeveel de partij heeft bijgedragen bij het afzweren van de crisis. Dat zei lijsttrekker Lodewijk Asscher zojuist tijdens een toespraak in Amsterdam. “Veel kiezers hebben besloten hun vertrouwen aan andere partijen te geven. Die uitslag hebben wij te respecteren.”

De nederlaag – volgens de tweede exitpoll verliest de PvdA 29 zetels – is “ongelofelijk teleurstellend”, stelt Asscher. Hij bedankte alle kiezers die woensdag wél op zijn partij hebben gestemd. “Weet dat wij er zorgvuldig mee om zullen gaan en iedere dag zullen strijden om uw vertrouwen waar te maken.”

Twitter avatar pdekoning petra de koning 'Vanavond hebben we met elkaar verdriet' zegt @lodewijkA. 'Over deze teleurstellende, dramatische uitslag.'

'Onze idealen blijven belangrijk’
Ondanks de “bittere avond” keek Asscher in zijn toespraak vooral vooruit, onder luid applaus van zijn toehoorders. “Mijn vertrouwen in onze idealen is ongebroken. Idealen die door miljoenen Nederlanders gedeeld blijven, ook al hebben ze ditmaal een andere partij gesteund. En dat, die idealen, maken ons werk de moeite.”

“Vanavond hebben wij met elkaar verdriet om deze uitslag. Maar vergeet alsjeblieft nooit dat onze idealen de moeite waard zijn. Dat er altijd weer nieuwe campagnes en verkiezingen komen waarbij de PvdA belangrijk is”, aldus Asscher.

“Want juist als het tegenzit hebben wij een verhaal, een ideaal en een droom om op te steunen. Het bouwen begint vandaag.”

Foto Bart Maat/ANP

Cartoonist Ruben Oppenheimer tekent Rutte, leider van de grootste partij

GeenPeil: regering controleren kan ook van buitenaf

Het ziet er niet naar uit dat het GeenPeil is gelukt om een Kamerzetel te bemachtigen. De partij van Jan Dijkgraaf beloofde kiezers zelf geen standpunten in te nemen, maar in de Tweede Kamer te stemmen zoals de leden zouden willen. Hoewel de partij niet in de Kamer lijkt te komen, hangt volgens GeenPeil "de geur van democratische vernieuwing in de lucht" en kan de regering ook van buiten het parlement worden gecontroleerd:

Twitter avatar GeenPeil GeenPeil - LIJST 19 Stemmers, leden en vrijwilligers bedankt! Eén ding is zeker: de geur van democratische vernieuwing hangt in de luch… https://t.co/UwpLGjZGTY
Twitter avatar GeenPeil GeenPeil - LIJST 19 0 of niet. De wobwezels en de bestuurlijke breekijzers hebben we al. De vereniging ook. Regering controleren kan ook van buitenaf. #geenpeil

Bart Nijman van GeenPeil twittert dat de beweging zal blijven bestaan:

Twitter avatar BartNijman Bart Nijman Zuur appeltje vreten. En doorrrr. De regering controleren kan ook búiten de Kamer. GeenPeil blijft. Sowieso. https://t.co/IB0Ia9L1Wc

0 of niet. De wobwezels en de bestuurlijke breekijzers hebben we al. De vereniging ook. Regering controleren kan ook van buitenaf. #geenpeil

— GeenPeil - LIJST 19 (@GeenPeil) March 15, 2017

Coalitievorming wordt lastig

Sylvana Simons: we hebben een boodschap afgegeven

Sylvana Simons geeft de strijd niet op, liet ze haar partijgenoten vanavond weten.

„We waren net een pact met elkaar aan het sluiten. Wat er ook gebeurt: we ain’t stopping.” Er is een boodschap afgegeven: tegen afrofobie, xenofobie, homohaat. Nederland, je kan beter dan dit."

Twitter avatar lizalonkhuyzen Liza van Lonkhuyzen Sylvana Simons tegen zo'n 200 man in A'dam-Oost. "Er is een boodschap afgegeven tegen afrofobie, xenofobie en homohaat." "We ain't stopping"

Tevredenheid noch teleurstelling bij 50Plus

Er was een aanmoediging van partijvoorzitter Jan Nagel voor nodig om de aanhang van 50Plus, bijeen in Hilversum, te laten juichen. Hoewel de partij volgens de definitieve prognose verdubbelt ten opzichte van 2012, was er op meer gehoopt – en misschien wel gerekend.

Bij 50Plus overheersen teleurstelling noch tevredenheid. Lang stond de partij op grote winst in de peilingen, halverwege februari peilde 50Plus nog rond de tien zetels in de Peilingwijzer, een gewogen gemiddelde van zes peilingen.

Twitter avatar Markla94 Mark LA De spreekstalmeester probeert de sfeer erin te houden, maar teneur is: men had meer verwacht. #50Plus

,,Vier is bier”, zegt nummer zeven op de lijst Simon Geleijnse dan ook. Nummer vier Corrie van Brenk is niet tevreden: ,,Ik had op meer gehoopt. Maar in ieder geval zit Henk straks niet meer alleen.”

Foto Martijn Beekman/ANP

Stembussen in Nijmegen toch gesloten?

De stembussen in Nijmegen lijken nu dan toch ook gesloten. De gemeente meldt op Twitter dat alle rijen voor de stembureaus zijn opgelost en er niet meer gestemd kan worden op het stadhuis. De kieswet biedt de ruimte om stembureaus langer open te houden wanneer er om 21.00 uur al kiezers in de rij staan. Nieuwe rijvorming mag echter niet. Het is nog niet duidelijk of er na 21.00 uur via die laatste weg stemmen zijn uitgebracht.

Twitter avatar gem_Nijmegen Gemeente Nijmegen Alle rijen voor de stembureaus zijn opgelost. U kunt niet meer stemmen in het stadhuis.

ChristenUnie 'heel blij' met voorspelde zetel winst

De ChristenUnie is ,,heel blij" met de voorspelde zetel winst. Dat zei Tweede Kamerlid Carola Schouten in een eerste reactie tegen de NOS. In de exitpoll komt haar partij uit op zes zetels, dat is een winst van een. Er is een kans dat bij de partij wordt aangeklopt voor de formatie, aldus Schouten:

"We moeten morgen maar eens kijken wat de uitslag betekent." Ze benadrukte dat de partij zaken als waardig oud worden, vrijheid en duurzaamheid zal blijven benadrukken."

Grote teleurstelling bij PvdA

De teleurstelling bij de PvdA is groot. Voorzitter Hans Spekman spreekt van een 'pijlijke nederlaag, dikke nederlaag', zo tekent NRC-verslaggever Petra de Koning op. Volgens de exitpoll zouden de partij uitkomen op 9 zetels - 29 minder dan het huidige aantal.

Twitter avatar pdekoning petra de koning Spekman: pijnlijke nederlaag, dikke nederlaag #pvda
Twitter avatar pdekoning petra de koning Bij #PvdA zegt dieptreurige Jetta Klijnsma dat ze 'bezorgd' is: 'Wat gaat dit betekenen voor kwetsbare mensen?'

Maar er klinkt ook hoop:

Twitter avatar pdekoning petra de koning 'Morgen begint de opbouw' zegt @J_Dijsselbloem. 'we hebben eerder ups and downs gehad'
Twitter avatar pdekoning petra de koning Spekman: 'Soc dem staat altijd weer op. Neem een drankje, praat met elkaar' #PvdA

Bij de VVD klinkt medeleven voor de coalitiepartner:

Twitter avatar DerkStokmans Derk Stokmans Bij de VVD valt veel medeleven op te tekenen over oude aartsvijand en huidige coalitiepartner PvdA.

Foto Bart Maat/ANP

Wilders: Rutte is nog niet van mij af

PVV-leider Geert Wilders heeft op Twitter een eerste reactie gegeven op de voorspelde 19 zetels voor zijn partij. De PVV zou daarmee vier zetels winnen ten opzichte van 2012 en de gedeelde derde partij in de Tweede Kamer worden met CDA en D66.

Hoewel Wilders VVD-lijsttrekker Mark Rutte niet kon bedreigen op deze verkiezingsdag, zegt hij dat Rutte "nog lang niet van mij af is".

Twitter avatar geertwilderspvv Geert Wilders PVV-stemmers bedankt! We hebben zetels gewonnen!
Eerste winst is binnen! En Rutte is nog lang niet van mij af!!

50Plus is 'ontzettend blij'

In de peilingen stond 50Plus op een gegeven moment op bijna 10 zetels, maar de 4 zetels in de exitpoll zijn geenszins een teleurstelling. “Nee, ik ben ontzettend blij”, zei partijvoorzitter Jan Nagel zojuist tegenover de NOS. “Toen dat Turkije-geweld losbarstte en we zagen hoe Rutte profiteerde, dachten we dat we zouden terugvallen, maar we hebben verdubbeld.”

“Vierenhalf jaar geleden, toen we twee zetels wonnen, hadden we getekend voor een verdubbeling. Henk Krol heeft dan in zijn eentje moeten doen en die heeft een geweldig resultaat behaald.”

Met deze uitslag is het lastig om een coalitie te vormen

Thieme is blij met uitslag

Een "fantastische" uitslag, noemt Partij voor de Dieren-lijsttrekker Marianne Thieme de cijfers die uit de exitpoll naar voren kwamen. Ze reageerde zojuist tegen onze verslaggever op de voorspelde winst voor haar partij: volgens de definitieve exitpoll gaat de Partij voor de Dieren van twee naar vijf zetels. "Dit is zo'n overwinning voor ons, we zijn meer dan verdubbeld. Mensen hebben ons planeetbrede programma ontdekt."

Thieme denkt dat het op basis van de uitslag heel lastig wordt om een kabinet te vormen. Ze wijst erop dat zowel de progressieve partijen als conservatieve partijen geen meerderheid hebben, volgens de exitpolls.

De eerste uitslag: Schiermonnikoog

De eerste uitslag komt uit Schiermonnikoog, net als in 2012. De opkomst is er 130 procent; meer dan 100 procent doordat ook vakantiegangers op het Waddeneiland stemmen. VVD wordt er de grootste, gevolgd door GroenLinks en CDA.

CDA weet wat verliezen is

De PvdA boekt in de exitpoll een dramatisch resultaat, en bij het CDA weten ze wat zo’n verlies betekent. De partij ging in 2010 van 41 zetels naar 21, en toen naar 13. "Ik weet nog hoe dat voelt", zegt Raymond Knops (nummer 6 op de kandidatenlijst). "Wat mensen zich niet realiseren, is dat achter zo’n partij nog een hele groep hardwerkende loyale medewerkers zit. Die moet je dan ontslaan. Wij kwamen in de fractiekamer aan en dan staan daar 41 stoelen en je zit er met 21 man. Dat vergeet je de rest van je leven niet. Ik gun het niemand.”

NRC-columnist Tom-Jan Meeus: Een land van middelgrote partijen

NRC-columnist Tom-Jan Meeus analyseert de exitpoll:

Rutte overtuigend de grootste, mooi resultaat voor D66, CDA en GroenLinks. Een verpletterende nederlaag voor de PvdA – en een opmerkelijk kleine winst voor Wilders. Nederland is een land van alleen nog middelgrote partijen geworden. Rutte kan vrij gemakkelijk het initiatief in de formatie nemen. Hij is op afstand de grootste. Maar hij heeft zeker drie partijen nodig die met hem willen werken. Buma heeft in theorie de kans een kabinet met linkse partners te leiden; dat zal Rutte stimuleren snel zaken te willen doen, evengoed stimuleert het zijn kandidaat-partners op de rem te gaan staan.

Stafchef Merkel is blij met uitslag

In Duitsland wordt eveneens verheugd gereageerd op de eerste exitpoll van deze verkiezingen. “Gefeliciteerd met dit goede resultaat”, twittert Peter Altmaier, stafchef van bondskanselier Angela Merkel, in het Nederlands.

Twitter avatar peteraltmaier Peter Altmaier Nederland oh Nederland jij bent een kampioen!Wij houden van Oranje om zijn daden en zijn doen! Gefeliciteerd met dit geweldig resultaat!

Kiesraad verrast dat Nijmegen stembussen open wil houden

De gemeente Nijmegen maakte zojuist bekend dat het de stembussen langer wil openhouden. Vanwege een tekort aan stembiljetten heeft niet iedereen die dat wilde tijdig kunnen stemmen. De Kiesraad reageert in een eerste reactie verrast: "We zoeken nu contact met Nijmegen om te kijken wat er precies aan de hand is, maar in principe biedt de Kieswet geen mogelijkheid om de stembussen langer open te houden. Deze wet is op dit punt vrij helder: de stembussen sluiten om 21.00 uur. We zijn dan ook benieuwd welke verklaring de burgemeester hiervoor heeft en wat er aan de hand is."

Twitter avatar gem_Nijmegen Gemeente Nijmegen Stemmen op Stadhuis Nijmegen mogelijk tot 23 uur vanwege tekort stembiljetten

Wat het gevolg is voor de geldigheid van na 21.00 uur in Nijmegen uitgebrachte stemmen, is vooralsnog onduidelijk.

Het aantal fracties door de jaren heen

GroenLinks hoopt op 'Rode Hoed-coalitie'

Bij GroenLinks, bijeen in de volgepakte poptempel Melkweg in Amsterdam, klonk langdurig gejoel toen de eerste exitpoll naar buiten kwam. Zestien zetels, een verviervoudiging van het huidige aantal in de Tweede Kamer. ,,Een historisch aantal zetels”, klonk het overal. In 1998 haalde toenmalig lijsttrekker Paul Rosenmöller er 11, tot nu toe de hoogste score.

Nog een unicum: GroenLinks lijkt de grootste op links te worden. De SP staat op 14, de PvdA op slechts 9 zetels.

De zaal is nog niet tjokvol, maar de organisatie verwacht op dit verkiezingsfeestje zo’n 2.000 mensen. Campagnemedewerkers sloegen al meteen aan het rekenen. ,,De Rode Hoed-coalitie is haalbaar!” Dat is de voor lijsttrekker Jesse Klaver gehoopte centrum-linkse kabinet van de drie klassieke linkse partijen, PvdA, SP en GroenLinks aangevuld met de middenpartijen CDA en D66.

Klaver wacht in een naburig hotel de definitievere uitslagen af en komt later naar de Melkweg voor zijn, zoals het er nu naar uitziet, historische overwinningsspeech.

Luid gejuich bij Denk

Bij Denk werden de drie zetels in de eerste exitpoll met groot gejuich ontvangen. Volgens Farid Azarkan, nummer twee op de lijst, is de ontlading heel groot. “We zijn zo blij dat we nu al op drie zetels zijn. Maar ik hoop, en ik denk, dat we er [in de definitieve uitslagen, red.] nog twee bij krijgen”, zei hij tegen de NOS

Dat een nieuwe partij als Denk vanuit niets drie zetels krijgt laat volgens Azarkan zien “dat de mensen die wij vertegenwoordigen zich in de steek gelaten voelen”. “Het is fantastisch om te zien hoe we vanuit een positieve campagne - waarin we echt naar de mensen zijn gegaan, in wijken zijn geweest waar anderen niet meer komen – dit hebben laten zien.”

PvdA: 'Dit is een enorme klap'

De exitpoll is bij de Partij van de Arbeid aangekomen als “een enorme klap”, zei Sharon Dijksma zojuist in een eerste reactie bij de NOS. “Alle sociaal-democraten hebben vanavond een kras op de ziel gekregen”, aldus de voormalig staatssecretaris. Volgens Dijksma heeft haar partij kiezers niet voldoende kunnen overtuigen van de rol die de PvdA heeft gespeeld bij het oplossen van de crisis.

Lijsttrekker Lodewijk Asscher hoorde de resultaten van de exitpoll in stilte aan, aldus Dijksma. “We moeten met elkaar een antwoord hierop formuleren. Maar nu eerst deze uitslag verwerken. Nu overheerst verdriet.”

Twitter avatar pdekoning petra de koning Spekman: pijnlijke nederlaag, dikke nederlaag #pvda

Update exitpoll

De opkomst is inmiddels 82 procent. De exitpoll is gelijk aan die van 21.00 uur.

VVD: 31 zetels
CDA: 19 zetels
D66 19 zetels
PVV: 19 zetels
GroenLinks: 16 zetels
SP: 14 zetels
PvdA: 9 zetels
ChristenUnie: 6 zetels
Partij voor de Dieren: 5 zetels
50Plus: 4 zetels
Denk: 3 zetels
SGP 3 zetels
Forum voor Democratie: 2 zetels

Piratenpartij blijft optimistisch

Optimisme op het ‘verkiezingsfeest’ van de Piratenpartij woensdagavond in het Haagse café Millers. Op de vraag wat de aanwezigen verwachten bij de verkiezingsuitslag klinkt steevast hetzelfde antwoord: ,,Minstens één zetel.”

Lijsttrekker Ancilla van de Leest sluit zich aan bij de positieve vooruitzichten. ,,Ik reken op een vreugdevolle avond”, zegt ze een half uur voor het sluiten van de stembussen. Teleurstelling is er dan ook als de Piratenpartij zetelloos uit de eerste exitpoll komt. Het rumoer in de zaal verstomt tot geroezemoes.

In lijn met de internationale oriëntatie van de partij (,,het internet heeft ook geen grenzen”) zijn er woensdagavond veel buitenlandse piraten aanwezig. Een groep Duitse partijleden blaast oranje ballonnen in de vorm van zwaarden ,,om de oude politiek mee te lijf te gaan”. Ook Magnus Andersson, leider van de Zweedse Piratenpartij is aanwezig. ,,Ik ben hier om te laten zien dat de Piratenpartij een internationale beweging is. Van de Leest heeft veel gedaan om naamsbekendheid voor de Piraten te genereren, ik denk dat ze wel een zetel haalt.”

Mochten de eerste polls ernaast zitten en komt Van de Leest toch in de Kamer, wat gaat ze dan als eerste doen? ,,Ik wil mij hardmaken voor het beschermen van gevoelige data van burgers”, aldus de lijsttrekker. ,,Zo lazen we vandaag dat de Belastingdienst toegang heeft tot ov-chipkaartgegevens. Ook heb ik al wat Kamervragen geformuleerd over data van kinderen van iPad-scholen die wordt doorverkocht.”

Partij voor de Dieren hoopt op nog een extra zeteltje

Gejuich in de zaal bij de Partij voor de Dieren na de uitslag van de eerste exitpoll. "Meer dan een verdubbeling, we zijn groter dan 50Plus en de SGP, aldus het Tweede Kamerlid Esther Ouwehand. "Mensen hebben ons gekozen omdat ze een activistische opstelling tegen het establishment willen."

Om 21.15 uur betrad ook lijsttrekker Marianne Thieme de zaal, onder luid gejuich van de aanwezigen.

"We staan op 5 zetels in de voorlopige polls", zei Thieme. 'Dat kan straks een zeteltje minder zijn, maar er kan ook een zeteltje bijkomen."

D66 is blij met elke zetel winst

Een tamelijk euforisch gejoel op het Scheveningse strand, bij de eerste prognose van de uitslag, waar D66 bijeen is. Negentien zetels. Zeven meer dan nu. Vooraf zei Kamerlid en campagneleider Sjoerd Sjoerdsma blij te zijn met elke zetel winst, en te hopen op de negende verkiezingsoverwinning in negen jaar. Dat lijkt te gaan lukken. Het lijken genoeg zetels om ertoe te doen, om beleid te kunnen maken. Samen met andere partijen, want "met ons is het fijn samenwerken", zoals een van de kandidaten het omschrijft, nummer dertien op de lijst Jessica van Eijs.

Twitter avatar arjenschreuder arjen schreuder Gezellige prognose voor D66: zeven zetels erbij. https://t.co/VB9Mkk89tt

Blije gezichten bij GroenLinks en de VVD

Foto Robin van Lonkhuisen/ANP

Foto Jerry Lampen/ANP

En nu begint het echte werk: het tellen!

Twitter avatar gem_groningen Gemeente Groningen En tellen maar! In stemlokaal 007 zijn er 909 formulieren in de bus gegooid. #TK2017 https://t.co/Uyz6WqWKBO
Twitter avatar Gem_Amstelveen Gemeente Amstelveen De stembureaus zijn gesloten! Het tellen is begonnen in #Amstelveen #15maartverkiezingen https://t.co/X6oOROEaZR
Twitter avatar gemeentehulst Gemeente Hulst Stemmen tellen in volle gang.... gemeente #Hulst #Verkiezing2017 https://t.co/kdAIXqUw9V

Er werd veel gezweefd deze campagne

StemWijzer laat weten dat ze de afgelopen weken 6,8 miljoen keer is geraadpleegd, zo meldt persbureau ANP. Een half miljoen van de bezoekjes aan de website kwam nog vandaag, op verkiezingsdag.

Hoe reageren de partijen op de exitpoll?

Twitter avatar pdekoning petra de koning Stille zaal bij #PvdA in A'dam #ExitPolls
Twitter avatar WoutervD ☃️Wouter S van Dijke Even onduidelijkheid: @voornederland is nog niet genoemd in de exitpoll. Geen gejuich, geen teleurstelling, eigenlijk alleen nog verwarring
Twitter avatar titia_k Titia Ketelaar De sfeer hier na de exitpoll: subdued. Van 13 naar 19 zou kleine winst zijn. Madeleine v Toorenburg: 'de weg omhoog is heel belangrijk'
Twitter avatar Markla94 Mark LA 4 zetels voor 50Plus in de exitpoll. Er was een aanmoediging van Jan Nagel voor nodig, maar er wordt geklapt en gejoeld.
Twitter avatar DerkStokmans Derk Stokmans De VVD moet even wennen aan de gedachte dat ze met 31 zetels de grootste zijn. Pas bij de derde keer juichen zit er wat vuur in.
Twitter avatar annemariekas Annemarie Kas Campagneleider Tamara van Ark tegen NOS: 'Dit voelt als overwinning'. Tien zetels verlies https://t.co/W7SBgBhaHO

Eerste exitpoll: VVD grootste partij

De eerste exitpoll is binnen. De opkomst is 81 procent. Voor deze exitpoll zijn tot 20.15 uur ruim 40.000 kiezers bij het verlaten van het stembureau ondervraagd.

VVD: 31 zetels
PVV: 19 zetels
CDA: 19 zetels
D66: 19 zetels
GroenLinks: 16 zetels
SP: 14 zetels
PvdA: 9 zetels
ChristenUnie: 6 zetels
Partij voor de Dieren: 5 zetels
50Plus: 4 zetels
Denk: 3 zetels
SGP: 3 zetels
Forum voor Democratie: 2 zetels

Blijven stembureau's nu wel of niet langer open?

Blijven stembureau's nu wel of niet langer open vanwege tekorten aan stembiljetten?

Dit zijn de regels: wie vóór 21.00 uur in de rij stond mag gewoon stemmen, ook als nog gewacht moet worden op extra stembiljetten. Mensen die later komen mogen niet meer stemmen. Stembureau's blijven dus alleen open voor mensen die al reeds in het bureau stonden vóór 21.00 uur.

Om 21.00 uur de exitpoll: hoe betrouwbaar is die?

Het is bijna 21.00 uur: dan komen NOS en RTL met de eerste exitpoll, uitgevoerd door onderzoeksbureau Ipsos. Een exit-poll is een indicatie van de einduitslag. Hoe betrouwbaar is die en hoe komt zo'n exitpoll eigenlijk tot stand?

Ipsos heeft op de eigen site een uitgebreide uitleg staan. Medewerkers van Ipsos hebben deze verkiezingsdag bij veertig stembureaus, verspreid door Nederland, kiezers bevraagd over wat ze hebben gestemd. In 2012 werden op deze manier ruim 40.000 kiezers ondervraagd. Met behulp van een statistisch analysemodel kan Ipsos deze beperkte steekproef omzetten in "een zeer nauwkeurige" indicatie van de daadwerkelijke uitslag.

Dat de exitpoll vaak nauwkeurig is, klopt inderdaad. In 2012 bijvoorbeeld waren er uiteindelijk nog vier afwijkingen: de PvdA zakte terug van 40 naar 38 zetels, de PVV kreeg er nog twee bij (van 13 naar 15), 50Plus verloor er eentje (van 3 naar 2) en de ChristenUnie won er nog een (van 4 naar 5). Dat de exitpoll vaak dichter bij de werkelijke uitslag zit dan opiniepeilingen, komt doordat de exitpoll op "feitelijk stemgedrag" is gebaseerd, aldus Ipsos.

Om 21.30 uur nog een exitpoll
Nadat om 21.00 uur de eerste exitpoll gepubliceerd is, komt Ipsos om 21.30 uur nog met de definitieve exitpoll. Daar zitten ook de resultaten van de laatste drie kwartier van de stemperiode in (20.15-21.00 uur).

Gelijk met het publiceren van de eerste exitpoll begint het echte tellen van de stemmen in heel Nederland. Dat gaat dit keer volledig handmatig, uit vrees voor hackpogingen. De verwachting is dat de voorlopige uitslag van de verkiezingen daarom wel eens diep in de nacht kan komen.

Sommige partijen durven niet te voorspellen, andere wel

Twitter avatar arjenschreuder arjen schreuder Wanneer D66 tevreden is? 'Bij elke zetel winst', zegt Kamerlid en campagneleider Sjoerd Sjoerdsma in een Scheveningse strandtent.
Twitter avatar PhilipDeWW Philip de WittWijnen De Melkweg stroomt vol voor @GroenLinks. Niemand durft uitslag te voorspellen. 'Dan moet je bij voorlichter zijn' https://t.co/28XAlcXJ5k
Twitter avatar WoutervD ☃️Wouter S van Dijke Partijvoorzitter @LJAJStassen neemt het woord. Zonder microfoon, want die werkt niet. "Ik weet zeker dat we minimaal één zetel halen!"

Partij voor de Dieren hoopt op vier zetels

Groentechips en vegetarische kip vormen het decor van de uitslagenavond van de Partij voor de Dieren in het Haagse Pulchri. De aanhang is verwachtingsvol. In de peilingen schommelt de partij tussen de vier en de zes zetels en kan daarmee de grootste van de kleine partijen worden.

"Vier zetels zou fantastisch zijn", zegt partijvoorzitter Floriske van Leeuwen. "Dat is een verdubbeling. Elke zetel meer is verhoging van de feestvreugde." De zaal is in afwachting van lijsttrekker Marianne Thieme. Die wordt rond 21.00 uur verwacht, vlak voordat de uitkomsten van de eerste exitpolls er zijn.

Kiesraad: stembussen kunnen niet later sluiten

De Kiesraad heeft "inderdaad signalen gekregen" dat in verschillende gemeenten in het land problemen zijn bij het stemmen door een tekort aan stembiljetten. Een woordvoerder van de Kiesraad heeft geen precies beeld van in hoeveel gemeenten er problemen zijn.

Het is een verantwoordelijkheid van individuele gemeenten om te zorgen voor voldoende stembiljetten, benadrukt de Kiesraad. De woordvoerder denkt dat gemeenten mogelijk te krap hebben ingekocht of de stembiljetten verkeerd over de verschillende stembureaus hebben verdeeld. Kiezers die in hun eigen stembureau niet meer kunnen stemmen moeten worden doorverwezen naar andere stembureaus waar nog voldoende biljetten zijn, zegt de woordvoerder.

De Kiesraad noemt de problemen "heel vervelend", maar benadrukt dat de sluitingstijd van de stembussen om 21.00 uur onherroepelijk is.

Jan Nagel: Winst 50Plus wordt 'heel moeilijk'

In het deftige Gooiland Hotel in Hilversum is 50Plus bijeengekomen. Met een visserskoor als muzikale omlijsting wachten partijleden op de eerste uitslagen. Oprichter en partijvoorzitter Jan Nagel is niet gerust op een goede uitslag. Tegen NRC zei hij dat “winst heel moeilijk wordt”.

Nagel: “De opkomst is erg hoog, er zijn veel jongeren opgekomen. Dat is niet positief voor ons. Ik ben daarom tevreden met elke winst.” Drie weken geleden stond 50Plus in de Peilingwijzer, een gewogen gemiddelde van zes peilingen, rond de tien zetels. De laatste weken daalde de partij naar rond de vier zetels – twee meer dan de partij in 2012 haalde.

Jan Roos (VNL): 'De peilingen zeggen niks'

In een Wassenaarse strandclub moet het vanavond gebeuren: daar viert VoorNederland (VNL) vanavond haar feestje. Althans, dat hopen de leden van deze nieuwe partij. Het wordt namelijk spannend voor de partij van lijsttrekker Jan Roos. In de peilingen haalt VNL net wel óf net niet een zetel. Daar lijkt de partij zich echter weinig van aan te trekken: vanmiddag twitterde Roos nog dat 'de peilingen niks zeggen'.

Twitter avatar LavieJanRoos Jan Roos Dit is dus waarom peilingen niets zeggen. @mauricedehond doet net of ik gisteravond niet meedeed. #stemvnl https://t.co/c2OLH4QKOr

Uitslagenavonden partijen

Vrijwel alle politieke partijen komen vanavond op diverse plekken bij elkaar om samen de uitslag af te wachten. Verslaggevers van NRC zijn bij bijna alle verkiezingsavonden aanwezig en sturen vanaf daar tweets en updates voor het liveblog.

Een eerste sfeerimpressie:

Twitter avatar PhilipDeWW Philip de WittWijnen Op weg naar verkiezingsavond @Groenlinks. Worden 2.000 fans van @jesseklaver verwacht en 120 journalisten. Lijkt wel een Meetup...
Twitter avatar WoutervD ☃️Wouter S van Dijke Over een pikdonker strand lopen op zoek naar de strandtent waar @voornederland haar verkiezingsavond houdt
Twitter avatar DerkStokmans Derk Stokmans Lange rij journalisten bij VVD verkiezingsavond. https://t.co/6ObK1Up3aL
Twitter avatar DerkStokmans Derk Stokmans Bij 300 buitenlandse accreditatie verzoeken zijn ze gestopt, zegt een VVD voorlichter.
Twitter avatar titia_k Titia Ketelaar Bij @cdavandaag, in een oude tramremise in Den Haag https://t.co/M1IjL1TK50
Twitter avatar Markla94 Mark LA In Hilversum, waar 50Plus bijeen is. Jan Nagel is "tevreden met elke winst, maar het wordt heel moeilijk." https://t.co/Yr8VoFmUTF

Bij de partijbijeenkomsten van Denk en Forum voor Democratie is NRC niet welkom. De PVV houdt helemaal geen uitslagenavond. De nieuwe partij GeenPeil houdt een "besloten bijeenkomst op het hoofdkantoor".

Sylvana Simons wil 'tien weken hard werken eraf feesten'

Simone van Saarloos, nummer acht bij Artikel 1, opende de uitslagavond van de aspirant-partij zojuist in een zaaltje in Amsterdam-Oost. Lijsttrekker Sylvana Simons arriveert later vanavond, maar laat aan NRC weten veel zin te hebben om "tien weken hard werken eraf te feesten". Mocht ze een zetel winnen, wil ze eerst looninkomensongelijkheid tussen mannen en vrouwen agenderen. Als ze er niet in slagen vanavond, denkt ze toch een beweging in gang te hebben gezet. "Dan hebben we vier jaar de tijd voor een nieuwe kans."

Opkomst nu 73 procent, tekort aan stembiljetten

Nog één uur voordat de stembureaus dichtgaan, en de opkomst is nu al bijna net zo hoog als in 2012. Om 19.45 was de opkomst 73 procent, meldt ANP. In 2012 was de opkomst op dat tijdstip 65 procent, en kwam het totaal uiteindelijk op 74,6.

De hoge opkomst zorgt nu op verschillende plekken voor een tekort aan stembiljetten. Waar eerder Amsterdam, Enschede en Gouda al een tekort vreesden, worden stemmers nu ook bij een stembureau in Nijmegen doorverwezen naar een ander bureau vanwege een tekort aan biljetten. NRC-verslaggever Mira Sys meldt dat bij het stembureau in Madurodam in Den Haag inmiddels tientallen mensen zijn binnengelopen om te vragen of ze nog kunnen stemmen omdat bij alle bureaus in de buurt stembiljetten op zijn.

Op Bonaire is de opkomst nog mager

Aan de overkant van de Atlantische Oceaan wordt vandaag ook gestemd voor de Tweede Kamer. Om 07.30 uur lokale tijd, 12.30 uur Nederlandse tijd, zijn de stembureaus op Bonaire, Sint Eustatius en Saba open gegaan, maar vooralsnog is de opkomst nog wat mager. Rond het middaguur lokale tijd (17.00 Nederlandse tijd) hadden zo'n 800 mensen gestemd op Bonaire, meldt persbureau ANP. In totaal mogen op dat eiland ongeveer 10.000 mensen stemmen.

Het ANP meldt verder dat op het eiland gedemonstreerd wordt tegen de verkiezingen, omdat Nederlandse politici Bonaire volgens activisten respectloos zouden behandelen. Vannacht 02.00 uur, Nederlandse tijd, sluiten de stembureaus en zal een eerste exitpoll van de opkomst bekend worden.

Landelijke opkomst bijna 70 procent

Een nieuwe tussenstand van peilingbureau Ipsos: om 19.15 uur was 69 procent van de stemgerechtigden naar de stembus geweest. Dat is bijna net zo hoog als bij de verkiezingen van 2006, toen uiteindelijk meer dan 80 procent zijn stem uitbracht. In dat jaar was de opkomst rond dit tijdstip namelijk 70 procent.

In vergelijking met vijf jaar geleden groeit het verschil bij elke tussentijdse meting. Om even over zeven had 60 procent van kiezers gestemd. Om 17.45 uur lag de tussentijdse opkomst dit jaar nog 7 procentpunt voor op die van 2012.

Waarom is de opkomst hoger dan in 2012?

De opkomst bij deze verkiezingen lijkt hoger te worden dan in 2012. Om zes uur vanavond had 55 procent van de kiezers gestemd, 7 procentpunt meer dan vijf jaar geleden. De opkomst zou wel eens rond de 80 procent kunnen liggen.

"Tot anderhalve week geleden dacht ik - en sprak ik dat ook hardop uit - dat de opkomst juist lager zou zijn", zegt Kees Aarts, hoogleraar Politieke Instituties en Gedrag aan de Rijksuniversiteit Groningen. Hij krabt zich figuurlijk nu op zijn hoofd: "Voor een hoge opkomst is één factor van belang: duidelijkheid. En tot voor kort was deze campagne juist onduidelijk. Er was onder kiezers veel onvrede over het gebrek aan inhoud en de veelheid aan partijen."

"Wat er nu anders is? Toch één gebeurtenis werd bepalend, ook al had die niet direct met de verkiezingen te maken: de rel met Turkije. Dat liet het belang van politiek en vooral van politieke beslissingen zien. Het hele land zat even in spanning."

Hij vergelijkt het met 2002, na de moord op Pim Fortuyn. Toen was de uiteindelijke opkomst 78,9 procent. "Of je nu voor hem was of niet, opeens hield de crisis iedereen bezig en het belang van verkiezingen werd duidelijk."

Daling na afschaffen opkomstplicht
De hoge opkomst dat jaar was ook interessant omdat tot die tijd er bij iedere verkiezing minder mensen gingen stemmen. Tot 1970 gold er nog een opkomstplicht. Toen die plicht verviel, nam de stembusgang af, met name tussen 1977 en 1998. Dat laatste jaar is nog altijd het dieptepunt: slechts 73,3 procent van de kiezers ging stemmen.

"Dat was na Paars I: als links en rechts elkaar in een kabinet vinden, is het moeilijker als kiezer om te bedenken wat je moet doen als je het beleid wil afstraffen. Ik dacht dat dit ook voor het kabinet-Rutte II zou gelden."

Vier jaar later, in 2006, was de opkomst nóg hoger: 80,4 procent.

"Achteraf gezien is dat moeilijk te verklaren. Misschien was het toen omdat er toen wel een duidelijke links-rechts keuze was te maken. Er was een echt alternatief."

'Meer jongere en meer oudere stemmers'
De theorie dat kiezers na vijf jaar ononderbroken kabinetsbeleid ‘blij’ zouden zijn dat ze weer mogen stemmen, vindt hij weinig overtuigend. "Dat is een bijna psychologische verklaring. Dat kan best voor oudere kiezers. Maar als de opkomst hoog is, zijn ook nieuwe stemmers gaan stemmen. Onder hen is de opkomst altijd laag."

Bij een opkomst die, zoals het er nu naar lijkt, 6 procent hoger kan zijn, "moeten ook jongeren zijn aangesproken". Daar zou een partij als GroenLinks van kunnen profiteren. Maar bij een hoge opkomst moeten volgens Aarts alle leeftijds- en opleidingsgroepen extra zijn opgekomen. "Hoe hoger de opkomst, hoe meer effect op diegenen die twijfelden of ze wel zouden gaan." Op de vraag wie het meeste voordeel zal behalen bij een hoge opkomst wilde Aarts voor het sluiten van de stembussen niet ingaan.

Per boot naar het stembureau

Zojuist schreven we al over stemmen per auto, maar met de boot komen stemmen kan natuurlijk ook. Op de Marker Wadden, een groepje eilandjes in het IJsselmeer, staat namelijk ook een stembureau. Voor veel mensen aanleiding om het stemmen te combineren met een dagje eropuit. De belangstelling was dusdanig groot dat Natuurmonumenten extra boten moest inzetten.

Twitter avatar herwinthole Herwin Thole Het enige stembureau van Nederland met deze bordencombinatie. #markerwadden #stemboot https://t.co/a7IR1RHYrf
Twitter avatar Natuurmonument Natuurmonumenten Stormloop van kiezers op stembureau #MarkerWadden. Al 1290 geteld. Dank voor jullie komst! #tk17 https://t.co/MrL3rZJ93r

Mag je kind mee in het hokje?

Twitter avatar michielservaes Michiel Servaes Met een beetje hulp van m'n meisje 🌹❤ #mygirl #TK2017 https://t.co/ZCb3mzvKHe

Michiel Servaes van de PvdA twitterde zojuist een foto van hem en zijn dochtertje in het stemhok. Maar mag dat wel? In principe niet, schreef politiek redacteur Titia Ketelaar vanmorgen al. Als twee mensen in één stemhokje staan is het stemgeheim immers niet gewaarborgd. Er is echter een uitzondering voor hele kleine kinderen:

“Als echter duidelijk is dat van enige beïnvloeding absoluut geen sprake kan zijn, bijvoorbeeld als het kind van drie jaar oud is, kan de kiezer wel toestemming hiervoor vragen aan de voorzitter van het stembureau.”

Naast deze vraag beantwoorde Ketelaar nog dertien vragen over de regels in en rondom stemkantoren. Als je in de rij staat en het is 21.00 uur, mag je dan nog stemmen? En mag je dronken stemmen? Lees de antwoorden hier.

Opkomst in Groningen nadert 75 procent

Met nog ruim twee uur te gaan is in Groningen al bijna drie kwart van de stemgerechtigden naar de stembus geweest. De opkomst is daar om even voor 19.00 uur 73,3 procent. Ook in Utrecht zijn veel kiezers al wezen stemmen: meer dan 70 procent. In Rotterdam is dat iets meer dan 60 procent.

Op Rotterdam Centraal staan nog flinke rijen voor het stembureau:

Het is momenteel erg druk bij het #stembureau op #RotterdamCentraal. Stembureaus daar in de buurt: https://t.co/AWzjxPkjYL #TK2017 pic.twitter.com/EnEaz4idyv

— Rotterdam (@rotterdam) March 15, 2017

De gemeente Amsterdam maakte zojuist de laatste tussenstand van 18.00 uur bekend. Daar is 53,7 procent van de stemgerechtigden naar het stembureau geweest.

Om 21.00 uur de exit-poll: hoe betrouwbaar is die?

Het is aftellen tot 21.00 uur: dan komen NOS en RTL met de eerste exit-poll, uitgevoerd door onderzoeksbureau Ipsos. Een exit-poll is een indicatie van de einduitslag. Hoe betrouwbaar is die en hoe komt zo'n exit-poll eigenlijk tot stand?

Ipsos heeft op de eigen site een uitgebreide uitleg staan. Medewerkers van Ipsos hebben deze verkiezingsdag bij veertig stembureaus, verspreid door Nederland, kiezers bevraagd over wat ze hebben gestemd. In 2012 werden op deze manier ruim 40.000 kiezers ondervraagd. Met behulp van een statistisch analysemodel kan Ipsos deze beperkte steekproef omzetten in "een zeer nauwkeurige" indicatie van de daadwerkelijke uitslag.

Dat de exit-poll vaak nauwkeurig is, klopt inderdaad. In 2012 bijvoorbeeld waren er uiteindelijk nog vier afwijkingen: de PvdA zakte terug van 40 naar 38 zetels, de PVV kreeg er nog twee bij (van 13 naar 15), 50Plus verloor er eentje (van 3 naar 2) en de ChristenUnie won er nog een (van 4 naar 5). Dat de exit-poll vaak dichter bij de werkelijke uitslag zit dan opiniepeilingen, komt doordat de exit-poll op "feitelijk stemgedrag" is gebaseerd, aldus Ipsos.

Om 21.30 uur nog een exit-poll
Nadat om 21.00 uur de eerste exit-poll gepubliceerd is, komt Ipsos om 21.30 uur nog met de definitieve exit-poll. Daar zitten ook de resultaten van de laatste drie kwartier van de stemperiode in (20.15-21.00 uur).

Gelijk met het publiceren van de eerste exit-poll begint het echte tellen van de stemmen in heel Nederland. Dat gaat dit keer volledig handmatig, uit vrees voor hackpogingen. De verwachting is dat de voorlopige uitslag van de verkiezingen daarom wel eens diep in de nacht kan komen.

Stemmen bij de ambassade

Nederlanders in het buitenland moesten al voor 15 maart hun stem doorgeven per brief. Maar als je buiten Europa woont, dan kun je ook vandaag nog stemmen, in de ambassades in enkele grote steden. Onder meer in Washington, Paramaribo en Singapore kunnen Nederlanders in den vreemde woensdag hun briefstembewijs – in oranje envelop – bij de ambassade op de bus doen.

Twitter avatar NLintheUSA Netherlands Embassy Voting is underway at @NLintheUSA for today's Dutch elections. https://t.co/8irjfgGOWC

Buitenlandse media verdringen zich rond Kamergebouw

De Tweede Kamer ligt er vandaag verlaten bij, met lege kantoren en uitgestorven gangen, maar rondom het Kamergebouw is het een grote drukte. Tientallen cameraploegen, vrijwel allemaal van buitenlandse media, verdringen zich rondom kiezers en politici – eigenlijk iedereen met een mening.

In de schaduw van het Kamergebouw kijkt de 82-jarige Jan uit Brabant toe. Hij was toevallig in de buurt, zag de cameraploegen en dacht: oh ja, verkiezingen. “Het moet maar, he? Vanavond zal het wel helemaal druk worden, als de uitslagen komen.” Natúúrlijk ging hij stemmen vandaag, “anders ben ik geen Hollander”, en natuurlijk, zegt hij, stemde hij op het CDA. “Geen twijfel over mogelijk.”

Stemmers en buitenlandse journalisten bestormen Binnenhof. pic.twitter.com/BSGT4ABzSj

— Graziella Gioia (@graziella_gioia) March 15, 2017

Iets verderop interviewt Hala Gorani voor CNN minister van Binnenlandse Zaken Ronald Plasterk (PvdA). CNN is vanavond wereldwijd live vanaf het Plein, zegt ze. “De grote vraag is natuurlijk of Nederland na Brexit en Trump het volgende land is dat voor het rechts-populisme kiest.” Als Plasterk klaar is met zijn interview, komt meteen een Turkse journalist naar hem toe. Of hij nog even vijf minuten heeft.

Twitter avatar HalaGorani Hala Gorani The Dutch ballot with 28 parties in the running. I needed two producers to hold it up! #DutchElection https://t.co/bhMjyEL5xi

Joelende meisjes
Het gebeurt alle politici die vandaag over het Binnenhof lopen. Eerder op de dag werd GroenLinks-lijsttrekker Jesse Klaver al snel gespot door ‘jagende’ buitenlandse journalisten toen hij, met een aktetas in z’n hand en voetbaltas over z’n schouder, het Kamergebouw verliet. Joelende meisjes vroegen om een selfie, journalisten om een kort interview. En als SP-leider Emile Roemer even voor half zes over het Binnenhof wandelt, wordt hij meteen bedolven door journalisten.

De invalshoek van vrijwel al die journalisten is, zoals Gorani van CNN al zei, de vraag of Nederland vanavond inderdaad van de PVV en Geert Wilders de grootste maakt. “Het gaat om de toekomst van Europa, daarom ben ik hier”, zegt de Hongaarse journalist Laszlo Arato, die in zijn eentje vanaf het Plein verslag doet. En dan, middenin een zin: “Sorry, ik moet nu live.”

Amsterdam laat extra stembiljetten drukken

Dat de opkomst hoger is dan verwacht, brengt naast lange rijen en volle stembussen nog een extra complicatie met zich mee: een mogelijk tekort aan stembiljetten. Volgens Het Parool dreigde in Amsterdam mogelijk een tekort, en liet de gemeente daarom vandaag nog 25.000 extra stembiljetten drukken. Uit voorzorg, want een woordvoerder liet aan de krant weten dat geen enkel stembureau daadwerkelijk in nood heeft gezeten.

Ook Omroep West meldt een extra levering van stembiljetten, ditmaal in Den Haag. En via Twitter laat de burgemeester van Enschede Onno van Veldhuizen weten dat ook in zijn stad extra stembiljetten zijn rondgebracht.

Twitter avatar OnnovVeldhuizen Onno van Veldhuizen Rondje stembussen. Stembiljetten moeten extra langsgebracht. Mensen die al jaren niet meer kwamen, zijn er. #TKV2017

Stemmen vanuit de auto

De meeste Nederlanders kunnen vandaag lopend of per fiets naar de stembus. Maar voor wie dat écht te veel inspanning is, heeft de gemeente Zuidplas een uitkomst: een drive-in stembureau. Gewoon naar binnen rijden, stemmen en weer door.

En zo werkt dat dus: drive-in stemmen in Zuidplas @omroepwest #vk17 pic.twitter.com/fqd99uiBZu

— Martine Boerkamp (@MartineBoerkamp) March 15, 2017

Nieuwe tussenstand: 55 procent heeft gestemd

Ook om even voor zessen ligt de opkomst nog altijd aanmerkelijk hoger dan bij de verkiezingen van vijf jaar geleden. Volgens peilingsbureau IPSOS had om 17.45 uur 55 procent van de kiesgerechtigden gestemd, tegen 48 procent in 2012. Wel is de voorlopige opkomst lager dan in 2006, toen rond dit tijdstip 58 procent van de kiezers de gang naar de stembus had gemaakt.

Twitter avatar GemeenteDenHaag Gemeente Den Haag Tussentijdse opkomst om 18.00 uur in Den Haag: 57,3%. In 2012 was dit 46,8%. #ikstem #tk2017 #tweedekamerverkiezingen

Stembussen stampen

Een goede opkomst betekent volle stembussen. Die moesten op verschillende plekken worden aangestampt om nog stemformulieren kwijt te kunnen.

Een houten stamper in Amsterdam. Foto Bas Czerwinski/ANP

De stembus aanstampen in Staphorst. Foto Vincent Jannink/ANP

Twitter avatar JorisNOS Joris van Poppel Stembiljetten aanstampen in Tilburg, zo druk. #hogeopkomst #TK2017 https://t.co/H6c7iwuyF6

NRC niet welkom bij uitslagenavond Forum voor Democratie

Thierry Baudet. Foto Olaf Kraak/ANP

De nieuwe partij van Thierry Baudet, Forum voor Democratie, weert woensdag NRC en de NOS bij zijn verkiezingsbijeenkomst. Aanleiding tot de boycot van NRC is een artikel in de krant van maandag over een omstreden EU-subsidie waar de partij gebruik van heeft gemaakt. "Als je nou een mooi stuk over ons schrijft, ben je weer welkom. Jullie hebben natuurlijk wel iets goed te maken, vind je niet?", aldus een woordvoerder van Forum. De NOS is volgens de woordvoerder ook niet zomaar welkom omdat Baudet eerder geen toegang kreeg tot een lijsttrekkersdebat.

Denk, de partij van Tunahan Kuzu, lijkt woensdagavond helemaal geen journalisten toe te laten bij zijn partijbijeenkomst. Tegenover het AD zei Kamerlid Selçuk Öztürk "Ik verwijs u door naar DENK Live, zo heet het programma dat we rechtstreeks op Facebook uitzenden. Zo gaan wij het doen en daar laat ik het bij." Tegenover NRC werd een verzoek om een uitnodiging door Kuzu beantwoord met één woord: “nee”.

De PVV houdt helemaal geen uitslagenavond. De nieuwe partij GeenPeil houdt een "besloten bijeenkomst op het hoofdkantoor". Op openbare partijbijeenkomsten kan de pers gesprekken voeren met kopstukken van de partij over de verkiezingsuitslag.

Lees ook het blog van NRC-hoofdredacteur Peter Vandermeersch: Waarom NRC niet welkom is

‘Kuzu is de enige die echt opkomt voor de Turken in Nederland’

In de Transvaalwijk in Den Haag staat het meest ‘Turkse’ stembureau van Nederland. In de buurt wonen veel Turkse Nederlanders. Denk is populair.

Tuintje boenen en dan Wilders stemmen

Foto Koen Suyk/ANP

De Zeehavenbuurt in Dordrecht telde in 2012 de meeste PVV-stemmers. Ook vanochtend knipoogden de bewoners elkaar toe: "Je stemt toch wel op Geert hè."

Kijk, hier stemt Nederland

Om half acht staan in Utrecht de vroege stemmers al in de rij bij het stembureau op het Centraal Station. Foto Jeroen Jumelet/ANP

Een vrouw in klederdracht staat klaar met haar stempas op een stembureau in een school in Staphorst. Foto Muhammed Muheisen/AP

Het stembureau in de Diyanet-moskee in Amsterdam-Oost. Naar aanleiding van klachten van kiezers op Twitter over nationalistische Turkse campagneposters en Turkse vlaggen is een ambtenaar naar de moskee gestuurd. De gemeente heeft één poster laten weghalen, maar vond verder niets onoirbaars. Cris Toala Olivares/Reuters

Bekijk de hele fotoserie hier: Kijk, hier stemt Nederland

Opkomst Utrecht en Groningen over de helft

Meer dan de helft van de Utrechters heeft gestemd. Even na 16.30 uur was de opkomst 51,2 procent. De opkomstcijfers van de gemeente zijn live te volgen via internet. De gemeente Groningen werkt met hetzelfde systeem. Daar was rond dezelfde tijd 54 procent van de kiesgerechtigden komen opdagen. Rotterdam, dat het systeem heeft ontwikkeld, stemt tot nu toe iets minder: 45,8 procent.

Het lijkt er op dat de totale opkomst die van de vorige Tweede Kamerverkiezingen in 2012 gaat overstijgen. De tussentijdse cijfers liggen voor heel Nederland zo'n 6 procentpunt hoger dan toen. In Amsterdam was om 13.00 uur vanmiddag de opkomst met 25,1 procent zelfs ruim 11 procentpunt hoger dan vier jaar eerder. Die stad komt rond 18.00 uur met een nieuwe tussenstand.

Opkomstpercentage Schiermonnikoog wederom boven 100 procent

Foto Catrinus van der Veen/ANP

Meldde eerder al het Overijsselse Merle een opkomstpercentage van meer dan 100 procent, ook op het eiland Schiermonnikoog hadden rond 16.00 uur al meer mensen gestemd dan er officieel geregistreerd stonden. Burgemeester Dick Stellingwerf bevestigde zojuist tegenover persbureau ANP dat het voorlopige opkomstpercentage rond 105 procent schommelde.

Op Schiermonnikoog staan 770 kiezers geregistreerd, maar Stellingwerf schatte in dat zeker 350 vakantiegangers ook hun stem hebben uitgebracht op het eiland. Momenteel is er onder meer festival voor klassieke muziek op het eiland aan de gang, wat veel mensen van buiten het eiland trekt. Het opkomstpercentage zal naar verwachting nog verder oplopen.

Schiermonnikoog strijdt traditioneel met de Gelderse gemeente Rozendaal om de officieuze prijs van gemeente die op verkiezingsavonden als eerste de uitslagen doorbelt naar het ANP.

Nog altijd een flink hoger opkomstpercentage dan in 2012

Foto Emmanuel Dunand/AFP

Het verschil in opkomstcijfers tussen 2016 en 2012 is in de eerste helft van de middag stabiel gebleven. Volgens peiler IPSOS had om 12.45 uur 43 procent van de kiezers gestemd, in 2012 was dat percentage op hetzelfde tijdstip nog 37 procent. Ook bij een vorige peiling van IPSOS, om 12.45 uur, was het verschil 6 procentpunt. Het uiteindelijke opkomstcijfer zou volgens het bureau weleens rond de 80 kunnen uitkomen, ongeveer gelijk aan het niveau van 2006.

IPSOS peilt bij 43 bureaus, strategisch verspreid over het land, wat de opkomstpercentages daar zijn en komt op basis daarvan met tussentijdse landelijke cijfers.

Het goede weer lijkt een bijdrage te leveren aan de verhoogde opkomst. Op verschillende plaatsen in Nederland stonden mensen buiten in de rij om hun stem uit te brengen, zoals op het Binnenhof in Den Haag. Op verschillende plekken zijn extra stemhokjes neergezet, zoals in Maassluis. In Tilburg zijn volgens de NOS extra stembiljetten uitgedeeld vanwege de hoge opkomst.

Verschillende grote gemeenten laten eveneens hoge opkomstcijfers - voor het moment van de dag - zien. Zo had Utrecht om vier uur al een opkomstpercentage van 48,2 procent, Rotterdam stond op 42,2 procent en in Groningen had met 49,9 procent zelfs bijna de helft van de kiesgerechtigden gestemd. Dat hoeft overigens niet te betekenen dat ook alle kiesgerechtigden uit deze steden komen: met een kiezerspas kan overal in het land gestemd worden.

Waarom de PVV geen uitslagenavond organiseert

Foto Remko de Waal/ANP

Het past wel bij de verkiezingscampagne van de PVV: de partij die kans maakt de grootste van Nederland te worden, organiseert geen uitslagenavond. PVV-leider Geert Wilders schijnt televisie te kijken op de fractie in de Tweede Kamer, een van de weinige plekken waar hij zich veilig voelt. Het zou kunnen dat fractiegenoten bij hem zijn, maar er zijn ook kandidaat-Tweede Kamerleden die elders de uitslagen volgen. Tweede Kamerlid Dion Graus gaat bijvoorbeeld met een aantal PVV-Statenleden in Limburg kijken.

De PVV houdt normaal gesproken wel feestelijke uitslagenavonden. De laatste is berucht geworden. Dat was in maart 2014, toen de uitslagen van de gemeenteraadsverkiezingen bekend werden. Het is de avond van Wilders’ befaamde ‘minder-Marokkanen’-oproep in het Haagse Grand Café De Tijd. Wilders werd er onlangs voor veroordeeld. Overigens verloor de PVV bij die gemeenteraadsverkiezingen heel licht. In Den Haag scoorde de PVV een zetel minder dan in 2010 en in Almere bleef het zetelaantal gelijk. Sinds de ‘minder-minder’-avond in 2014 hield de PVV geen uitslagenavond meer. Bij de Europese verkiezingen van 2014 en de Provinciale Statenverkiezingen van 2015 organiseerde de partij van Wilders niets.

Wilders heeft niet bekendgemaakt waarom de PVV geen uitslagenavond organiseert. Een combinatie van veiligheid en geldgebrek ligt het meest voor de hand. De PVV is niet rijk. Doordat de partij geen leden heeft, ontvangt de PVV geen subsidie. Het is daarom afhankelijk van donaties, maar die lopen terug. In 2015 kreeg de PVV nog ruim 117 duizend euro, vorig jaar was dat ruim 38 duizend euro. Probleem is dat beveiliging duur is. Als de PVV een evenement in de buitenlucht organiseert – zoals flyeren in Spijkenisse, Breda of Limburg – dan betaalt de overheid. Is een evenement binnen, dan moet de partij zelf betalen. Daarvoor heeft de PVV het geld niet.

De vraag is ook of Wilders daar wel zin in heeft. Zeker na de problemen met zijn beveiligingsteam, die deze campagne naar buiten kwamen, zijn publieke optredens omgeven met zenuwen en veel beveiligers.

Rij bij stembureau Binnenhof

Op het Binnenhof stond even voor drieën een rij. Ook in de Tweede Kamer is vandaag een stemlokaal gevestigd. Voor consultant Luuk Gerrits (31) reden om hier te gaan stemmen: "Dichterbij de bron van de politiek kan niet", zegt hij. En die rij komt hem best goed uit: hij staat "nu te lezen wat PvdA en D66 zeggen". Met een stem op een van beide "kan hij leven".

Voor hem staat ambtenaar Barbara Goossen (35), die wel in de buurt werkt en dacht snel even binnen te wippen. Ook zij vindt de rij niet erg. "Juist leuk dat er zoveel mensen zijn", zegt ze. Met collega’s speculeerden ze net over de opkomst. Zal die hoger worden dan 2012? "Zo voelt het hier wel."

Achter Gerrits staat Vera Schoof (34), juf op een basisschool. ,,Woon je in Den Haag, kan je gewoon op het Binnenhof stemmen”, zegt ze. Ze heeft de Stemwijzer ingevuld, een definitief idee op wie ze zal stemmen en ook de volmachten van haar ouders mee. Maar dat brengt geen rust mee: ze heeft een afspraak en de rij wordt maar langzaam kleiner.

Hoge opkomst tot nu toe - door het mooie weer?

Een stuk hogere opkomst dan bij de verkiezingen in 2012 tot nu toe, meldden we zojuist. Komt het misschien door het goede weer van deze verkiezingsdag (zonnig, graad of 14) dat meer mensen gaan stemmen?

Overtuigend bewijs van de relatie tussen slecht weer en een lagere opkomst is er niet, bleek uit een in 2011 gepubliceerd onderzoek van Rob Eisinga, Manfred te Grotenhuis en Ben Pelzer van de Radboud Universiteit. Zij onderzochten de effecten van de temperatuur, het aantal zonuren en de hoeveelheid neerslag op de opkomst bij dertien Tweede Kamerverkiezingen tussen 1971 en 2010. Deze parameters bleken enige invloed te hebben: zo is de opkomst een procent minder bij 25 millimeter neerslag en zorgen iedere tien graden extra voor een procent meer opkomst. En een dag met volop zonneschijn zorgt voor 1,5 procent meer opkomst dan op een verkiezingsdag zonder zon.

Dat het verband niet altijd zichtbaar is, bleek bij de vorige verkiezingen op 12 september 2012 nog. Toen was het redelijk goed weer (redelijk wat zon, grotendeels droog), maar kwam de opkomst met amper 75 procent laag uit. En bij de zeer koude verkiezingsdag van 29 november 1972 was de opkomst opmerkelijk hoog: 83,5 procent. De hoogste opkomst in de afgelopen veertig jaar werd genoteerd bij de verkiezingen van 1977: 88 procent. En ja, toen was het stralend weer met volop zon en 25 graden.

De rest van de dag blijft het trouwens prima weer: het blijft in het hele land droog en temperatuur schommelt tussen de 11 en 15 graden.

Waarom NRC niet welkom is

De verhouding tussen de media en de politieke partijen verandert, schrijft NRC-hoofdredacteur Peter Vandermeersch in zijn blog. Zo houden enkele politieke partijen, zoals de PVV, DENK en het Forum voor Democratie, NRC buiten de deur.

Lees zijn hele blog hier: Waarom NRC niet welkom is

Er spreekt misschien wat wanhoop uit, maar #tochmaarPvdA

De Partij van de Arbeid is vanochtend met enig succes nog een Twitter-offensief begonnen. De hashtag #tochmaarPvdA kwam tot nummer twee in de lijst van trending topics nadat partijprominent en demissionair minister Plasterk (Binnenlandse Zaken) zijn volgers had opgeroepen zijn partij op de valreep een steuntje in de rug te geven.

Twitter avatar RPlasterk Ronald Plasterk Kunnen we #tochmaarpvda trending krijgen? Ik hoor dat veel zeggen. https://t.co/UUBwfR9o7Y

De PvdA dreigt volgens de peilingen vandaag de grootste verkiezingsnederlaag ooit te gaan lijden. Uit "toch maar PvdA" spreekt misschien dan ook wat wanhoop, zegt PvdA-watcher Thijs Niemantsverdriet:

"Je zou het op twee manieren kunnen interpreteren: ze hebben het toch wel goed gedaan in het kabinet, of het is wel sneu als ze zo zwaar gaan verliezen."


Voorlopig opkomstpercentage stuk hoger dan in 2012

De eerder gesignaleerde trend dat het opkomstpercentage weleens flink hoger kan uitkomen dan bij de vorige verkiezingen lijkt zich door te zetten. Rond één uur had volgens onderzoeksbureau IPSOS al een derde van de kiezers al een stem uitgebracht. Bij de parlementsverkiezingen in 2012 was dat op hetzelfde moment nog 27 procent.

Twitter avatar Politieke_B Politieke Barometer Opkomst 13:45: 33%. In 2012 dezelfde tijd: 27% #ipsos #exit poll

Het opkomstpercentage in Amsterdam volgt de stijgende lijn ten opzichte van 2012. De gemeente kon rond één uur een voorlopig opkomstpercentage melden van 25,1 procent, en dat is bijna elf procentpunt meer dan in 2012. Uiteindelijk kwam het opkomstpercentage in de hoofdstad uit op 69,8 procent.

Ook andere grote steden geven updates over het aantal kiezers dat al een stem had uitgebracht. Zo had in Groningen rond 14.00 uur 38,2 procent van de kiezers een stem uitgebracht, lag het opkomstpercentage in Utrecht op 38,6 procent en in Rotterdam op 33,3 procent.

Foto ANP

Eerste stembureau met een opkomstpercentage van minimaal 100 procent

Het eerste stembureau in Nederland dat een opkomstpercentage van 100 procent mag noteren, is een feit. Het gaat om het kleinste stembureau van Nederland, in het Overijsselse Marle. Volgens persbureau ANP waren er woensdag aan het begin van de middag 'al' 54 kiezers langs geweest, en dat is meer dan het aantal mensen (47) dat dit bureau als dichtstbijzijnde stemlocatie aangewezen had gekregen.

Dat betekent overigens niet dat ook al deze 47 mensen zijn komen stemmen. Het stembureau in het woonhuis van Elly en Wim Westhoff, dat al sinds 1948 in gebruik is, trekt veel aandacht. Ook van buiten de gemeente Olst-Wijhe komen mensen naar de stemlocatie. Zo bracht onder meer ChristenUnie-voorman Gert-Jan Segers zijn stem uit in Marle.

Gert-Jan Segers in het kleinste stembureau van Nederland, een woonhuis in het Overijsselse Marle. Foto Vincent Jannink/ANP

56 Nederlanders mogen niet wat Mohammed B. wel mag

Elke gelegenheid om de stem te laten horen wordt ook wel aangeduid als het feest der democratie. Niet elke Nederlander is echter uitgenodigd op dit feestje. 56 inwoners zijn volgens statistiekbureau CBS uitgesloten van deelname aan het stemproces.

Volgens NRC-redacteur Mark Kranenburg gaat het om degenen die volgens de wet zijn veroordeeld tot een gevangenisstraf van ten minste een jaar en hierbij tevens zijn ontzet van het kiesrecht. Het zijn dus niet zo maar langdurig gestraften. Ze moeten wel iets onrechtmatigs gedaan hebben dat verband houdt met de verkiezingen of het staatsbestel.

Wie dat dan precies zijn, is onbekend. Kranenburg daarover:

"De Kiesraad heeft het antwoord niet. Het oproepen van burgers voor verkiezingen loopt via gemeenten. In de gemeentelijke basisadministratie staat een aantekening bij de inwoner die niet mee mag doen."

Kleine incidenten bij de stembussen

Op duizenden stembureau's in het hele land kan woensdag gestemd worden. Onvermijdelijk gaat er dan ook weleens wat mis. Zo ging het stembureau op Almere Centraal een kwartier te laat open omdat niet alle stembussen verzegeld waren: van een aantal bleken de verplichte sloten te ontbreken. Volgens Omroep Flevoland kon daardoor tenminste één reiziger niet stemmen. De man was de rest van de dag niet in staat om opnieuw naar het stembureau te komen.

In het Drentse Klazienaveen was er eveneens wat mis met de sloten op de stembus. Een stemmer wees de gemeente Emmen op het mankement. Volgens een woordvoerder moest het oog waar het slotje doorheen moest, vervangen worden. Het slot op de stembus ontbrak daardoor. De al uitgebrachte stemmen zijn wel gewoon geldig, meldt de Kiesraad aan ANP, zolang maar gecontroleerd is of de bus leeg was.

In het Friese Stiens was de sleutel van het hangslot waarmee de stembus was afgesloten dan weer zoek. Het was daardoor onmogelijk of er te controleren was of er nog oude stembiljetten in de bus zaten, schrijft de Leeuwarder Courant. Een gemeenteambtenaar met een betonschaar moest uiteindelijk redding brengen.

Klein leed was er tenslotte in Enschede. Een man wilde stemmen, maar zijn hond verscheurde afgelopen nacht de stempas, meldt Tubantia.

Zwevende kiezers gebruiken tot het laatste moment nog kieswijzers

Op de laatste dag voor de parlementsverkiezingen is er massaal gebruikgemaakt van de Stemwijzer. Volgens ProDemos, de organisatie achter de Stemwijzer, werd het kieshulpmiddel tussen 14.30 uur dinsdagmiddag en 8.30 uur woensdagochtend tussen de 600.000 en 700.000 keer ingevuld, ondanks een cyberaanval.

In totaal werd het stemhulpmiddel al zeker 6,3 miljoen keer gebruikt, flink meer dan in 2012 toen de Stemwijzer via de website en app samen zo'n 4,8 miljoen keer werd geraadpleegd. Het getal zal woensdag nog verder oplopen, omdat veel mensen op het laatste moment nog advies proberen in te winnen.

De afgelopen 24 uur waren de websites Stemwijzer.nl en Kieskompas.nl enige tijd onbereikbaar nadat ze slachtoffer werden van een Ddos-aanval. Daarbij worden er heel veel informatieverzoeken tegelijkertijd verstuurd, waardoor de servers van de websites overbelast raken en onder de druk bezwijken. Beide organisaties vermoeden dat het om een gecoördineerde aanval uit het buitenland gaat, en willen samen aangifte gaan doen.

Lees hier de column van Jutta Chorus over de stemwijzers: de ondraaglijke luiheid van de stemwijzer

Het hoogste stembureau? In ieder geval niet in Amsterdam

De stembus in het zogenaamd hoogste stembureau van Nederland. Foto Cris Toala Olivares/Reuters

check

Amsterdam: 'Stemlokaal in A'dam Toren is hoogste stemlokaal van Nederland'

Het is druk bij het stembureau in de A'dam Toren, het voormalige Shell-gebouw aan de noordoever van 't IJ in Amsterdam-Noord. Al om 9.00 uur 's ochtends staat er een rij van zeker honderd stemmers, schrijft persbureau ANP. Niet gek, want als je moest kiezen tussen een stem uitbrengen zonder of een stem uitbrengen met uitzicht, kies je voor dat laatste, toch?

Misschien dat de marketing van de gemeente Amsterdam heeft meegeholpen. De gemeente noemt het stemlokaal op haar website, op de pagina 'bijzondere stemlocaties', "het hoogste stembureau van Nederland", op honderd meter hoogte. Klopt dat?

Het stembureau bevindt zich op de twintigste verdieping van de toren. Bij navraag blijkt die zich iets lager te bevinden dan de gemeente zegt, namelijk op 85 meter. Het is bekend dat het uiterste zuidoostelijke puntje van Nederland heuvels tot wel 322 meter hoogte heeft. Staat daar geen stemlokaal?

Niet óp de top van de heuvel. Maar er zijn wel stemlokalen te vinden in dicht bij gelegen plaatsjes Vaals, Vijlen en Lemiers. In Lemiers is een stemlokaal gelegen aan de Schoolstraat 2, volgens waarkanikstemmen.info. Volgens het Actueel Hoogtebestand ligt dat adres op 167 meter hoogte. Ook in Vijlen, zoals aan de Vijlenberg 55, liggen stembureaus boven de 160 meter.

De bewering dat het stembureau in de A'dam Toren het hoogste is van Nederland, beoordelen we dan ook als onwaar.

Wij beoordelen deze stelling als Onwaar
Gecheckt door
Menno Sedee

Stemmen op het jongste stukje Nederland

Foto Olivier Middendorp

Altijd al eens willen stemmen op een onbewoond eiland? Woensdag kan dat op de Marker Wadden, een van de jongste stukjes Nederland. Hier wordt een eilandengroep opgespoten waarop zich de komende jaren nieuwe natuur moet nestelen. NRC was erbij en maakte deze fotoserie.

Het eerste land kwam vorig jaar boven water en de eerste vogels en plantjes zijn al gearriveerd. Op dit moment is de archipel nog niet toegankelijk voor publiek. Echter, om de circa vijftig mensen die op het eiland werken een boottocht naar het vasteland te besparen werd een stembureau op de Marker Wadden ingericht. En voor één dagje mogen burgers het kersverse natuurgebied bezoeken om hun stem uit te brengen.

Je moet er wel wat voor over hebben trouwens: in totaal ben je drie en een half uur in de weer. Uur heen varen, anderhalf uur op het eiland blijven en dan de terugtocht. Maar dan heb je wel het bijzonderste stemlokaal van Nederland bezocht.

Stemmen als een dagje uit: een uur heen varen, anderhalf uur op het eiland verblijven en dan de terugtocht. Foto Olivier Middendorp

Bekijk hier de hele fotoserie: Grote drukte op het stembureau in het jongste stukje Nederland

Oud-voorzitter PvdA: Asscher deed lang over vinden goede campagnetoon

Hij staat bekend om zijn openlijke kritiek op de koers van partij of partijleider: oud-PvdA-voorzitter Felix Rottenberg. Ook op deze verkiezingsdag, waarop de PvdA mogelijk een historische verkiezingsnederlaag gaat lijden, doet hij een duit in het zakje. Rottenberg zegt tegen BNR dat PvdA-lijsttrekker Asscher er "heel lang over heeft gedaan om de goede campagnetoon" te vinden. "Gisteravond stond hij er voor het eerst als een held", zei Rottenberg over het optreden van Asscher bij het slotdebat van de NOS.

Rottenberg heeft ook kritiek op de timing van de lijsttrekkersverkiezing bij de PvdA. Die vond in december plaats en dat was te laat, vindt hij nu. "Asscher heeft niet de tijd gehad om zich te profileren met een lastig verhaal." Rottenberg spreekt van een "campagnefout".

Dat de PvdA in 2012 met de VVD ging regeren is achteraf een enorme fout geweest waarvoor Rottenberg destijds al waarschuwde, zegt hij tegen BNR:

"Al op de avond van de verkiezingen in 2012 - en dat zeg ik niet om gelijk te kunnen krijgen - heb als je gaat regeren met de VVD je links en rechts om de oren wordt geslagen. En dat is gebeurd."

Rottenberg vindt overigens niet dat Asscher of partijvoorzitter Hans Spekman hoeven op te stappen als de PvdA een enorme verkiezingsnederlaag lijdt. Dat lost volgens de oud-partijvoorzitter niets op. Wel moet de PvdA volgens hem in de toekomst niet meer met rechtse partijen regeren.

Stemmen met je eigen potlood mag, een bordje jatten niet

Mag je kind mee het stemhokje in? En mag je eigenlijk met een andere pen stemmen dan dat rode potlood aan het kettinkje? NRC-redacteur Titia Ketelaar beantwoordt veertien vragen over het stemproces.

Wat in ieder geval niet mag is het bordje van het stembureau jatten. Dat ondervond een 15-jarige jongen in Amersfoort vanochtend aan den lijve, schrijft een wijkagent op Instagram.

Een peiling, maar dan op basis van tweets

Onderzoekers van het Centre for Language and Speech Technology van de Radboud Universiteit in Nijmegen komen met een bijzondere zetelvoorspelling. Zij houden met actuele data bij hoe vaak een partij de laatste tien dagen is genoemd op Twitter en destilleren daar een prognose uit.

Zo zou de PVV van Geert Wilders veruit de grootste worden met 30 zetels, zo blijkt uit de informatie op de website Stemming2017. Op gepaste afstand volgens de VVD (24 zetels), GroenLinks (18 zetels) en de PvdA (15 zetels). Opvallend is dat ook Artikel 1 (2 zetels), GeenPeil (3 zetels) en VNL (3 zetels) hoger zouden uitkomen dan waar ze in de laatste Peilingwijzer op stonden.

Volgens de onderzoekers bleek er bij de parlementsverkiezingen van 2012 dat er een sterk verband was tussen hoe vaak een politieke partij genoemd werd op Twitter en hoe deze partij het deed in de peilingen. De uiteindelijke verkiezingsuitslag bleek echter behoorlijk af te wijken van de voorspelling.

Ook nu vallen er veel vraagtekens te zetten bij deze manier van 'voorspellen'. Zo is het aantal actieve Twitter-gebruikers in Nederland de laatste jaren aanzienlijk teruggelopen. Bovendien bleken sommige partijen ook bots - geautomatiseerde accounts - in te zetten om hun boodschap te verspreiden.

VNL-leider Jan Roos in het stembureau in Bergen

Net als voor DENK-leider Tunahan Kuzu, is het voor Jan Roos van VNL een spannende dag. Ook hij hoopt vandaag in de Tweede Kamer terecht te komen. Vanochtend bracht hij zijn stem uit in de Noord-Hollandse plaats Bergen.

Foto Sander Koning/ANP

Opkomst vermoedelijk hoger dan in 2012

Het landelijke opkomstpercentage lijkt om half elf net iets hoger te liggen dan bij de vorige parlementsverkiezingen. Volgens onderzoeksbureau Ipsos had op dat moment 15 procent van de stemgerechtigden een stem uitgebracht. In 2012 lag dat percentage om 10.30 uur nog op 13 procent.
Ipsos peilt bij 43 geselecteerde stemlokalen hoe de opkomst daar is. Deze locaties zijn verspreid over het gehele land. Verschillende gemeentes houden live bij wat het opkomstpercentage is. Zo lag dat in Groningen om 11.13 uur op Groningen 20,5 procent, in Rotterdam op 18,8 procent en Utrecht zat al op 24,4 procent. In Den Haag had een uur eerder 12 procent van de stemgerechtigden gestemd.

Utrecht, Groningen en Rotterdam houden de opkomstscijfers live bij via een speciale website.

DENK-lijsttrekker Kuzu heeft gestemd

DENK-lijsttrekker Kuzu heeft zijn stem uitgebracht in het woonzorgcomplex Laurens De Wilgenborgh in Rotterdam. Zijn partij doet voor het eerst mee aan de Tweede Kamerverkiezingen, en maakt een reële kans op een of meer zetels.

Als de partij vanavond inderdaad een feestje te vieren heeft, kan NRC daar geen verslag van doen. Journalisten zijn op de uitslagenavond van de DENK niet welkom.

Foto Marco de Swart/ANP

Van der Staaij stemt in de School met de Bijbel

Net als een aantal andere lijsttrekkers, heeft ook SGP-voorman Kees van der Staaij gestemd in een school. Hij ging naar de School met de Bijbel, in zijn Zuid-Hollandse woonplaats Benthuizen.

Foto Martijn Beekman/ANP

Ook techbedrijven roepen op: ga stemmen

Verschillende grote Amerikaanse internetbedrijven besteden vandaag eveneens aandacht aan de Nederlandse verkiezingen. Twitter komt met een speciale emoji, voor bij de hashtag #ikstem. Google heeft een zogenoemde doodle gemaakt, die doorverwijst naar een aantal voor de verkiezingen relevante zoekresultaten.

Facebook werkte samen met het ministerie van Binnenlandse Zaken. Het netwerk vertoont vandaag een melding waarmee kiezers kunnen laten weten dat ze gestemd hebben, of kunnen zoeken naar het dichtstbijzijnde stembureau. De Voter Megaphone, zoals het tooltje heet, is volgens minister Plasterk vooral bedoeld om jongeren naar de stembus te krijgen.

De Voter Megaphone van Facebook en het ministerie van Binnenlandse Zaken. Foto Rijksoverheid

De Twitter-hashtag #ikstem, met de speciale verkiezingsemoji. Foto Jochem Myjer/Twitter

Foto Google.com

Jesse Klaver kiest in Den Haag

Jesse Klaver (GroenLinks) heeft vanochtend zijn stem uitgebracht in een boekwinkel in Den Haag.

Foto Robin van Lonkhuijsen/ANP

Premier Rutte: ga vandaag stemmen

Mark Rutte heeft vanochtend gestemd in een school in Den Haag. Hij riep iedereen op hetzelfde te doen, meldt ANP:

"Dat is een verworvenheid en daar is voor geknokt door heel veel mensen."

Rutte zei gestemd te hebben op demissionair minister van Defensie Jeanine Hennis, de nummer twee van de VVD-lijst.

Foto John Thys/AFP

Buma (CDA) en Roemer (SP) stemmen

Ook CDA-leider Sybrand Buma heeft gestemd. Hij deed dat zo'n half uur geleden op de St. Maartensschool in zijn woonplaats Voorburg.

Foto Lex van Lieshout/ANP

Emile Roemer van de SP ging naar buurtcentrum De Elsenhof in Boxmeer, waar hij jarenlang wethouder was.

Foto Pisochka van de Wouw/ANP

Opkomst Utrecht, Groningen en Rotterdam rond 10 procent

Twee uur nadat de meeste stembureaus opengingen zijn de opkomstpercentages in Utrecht 13,5 procent, in Rotterdam 9,7 procent in in Groningen 10,5 procent.

De opkomst van de gemeentes Utrecht, Groningen en Rotterdam zijn live te volgen.

Wilders op een basisschool

Drie uur geleden twitterde hij al #StemPVV, inmiddels heeft Geert Wilders (PVV) onder grote belangstelling van de internationale media zijn stem uitgebracht. Hij deed dat in basisschool De Walvis in Den Haag.

Twitter avatar CDubenskij_RT Charlotte Dubenskij Starting to get busy at the #polls #DutchElections this is where Geert #Wilders will cast his ballot https://t.co/2GVRrOMJvv
Twitter avatar jacquelinmagnay Jacquelin Magnay Geert Wilders votes in Dutch general election. huge media scrum and big security presence. https://t.co/E6eJzrPQTB

Nog meer foto's van stemmende lijsttrekkers

Nog meer stemmende lijsttrekkers: Marianne Thieme van de Partij voor de Dieren stemde in basisschool Het Kompas in Maarssen, Thierry Baudet van Forum voor Democratie in een stembureau aan de Haarlemmerstraat in Amsterdam en Henk Krol van 50Plus stemde bij zorginstelling Archipel Landrijt in Eindhoven.

Segers (ChristenUnie), Pechtold (D66) en Asscher (PvdA) stemden al eerder vanochtend.

Foto Jeroen Jumelet/ANP

Foto Marcel van Hoorn/ANP

Groningers verspreiden protestborden tegen gaswinning bij stembureaus

Bij nagenoeg alle 406 stembureaus in Groningen zijn ook protestborden verspreid tegen de gaswinning in de provincie. Dat schrijft RTV Noord.

Twitter avatar meteodelfzijl Meteo Delfzijl Kom op. Laat Groningen niet zakken. Tekenen. https://t.co/qdfiSMCea3

De petitie 'Laat Groningen Niet Zakken' is opgesteld door cabaretier Freek de Jonge en inmiddels door bijna 140.000 mensen getekend.

"We hopen dat op deze manier nog meer mensen de petitie gaan tekenen", zegt een vrijwilliger die meehielp met het verspreiden van de borden tegen RTV Noord.

Asscher stemt in Amsterdam

PvdA-lijsttrekker en vicepremier Lodewijk Asscher heeft woensdag omstreeks 8.45 uur gestemd in het KHL Koffiehuis in Amsterdam.

Foto Bart Maat/ANP

Voor de twijfelaars

Twijfel je nog steeds tussen partijen? Misschien dat onze Programmawijzer je kan helpen. Daar lees je een handig overzicht van de verkiezingsprogramma's.

Met een filter lees je alleen over de partijen waar je nog over twijfelt. Je kunt zelf de onderwerpen kiezen waar je nog meer over wilt lezen.

Kijken: hoe worden restzetels verdeeld?

Partijen halen nooit een aantal stemmen dat precies in 150 gelijke brokjes gedeeld kan worden. Zo wordt dat probleem opgelost:

Utrechter loopt gemiddeld 234 meter naar stembureau

De gemiddelde Utrechter moet 234 meter afleggen om te stemmen bij een van de 175 stembureaus in zijn gemeente. Dat berekende de Utrechtse Internetcourant (DUIC). 1 procent moet meer dan 928 meter afleggen.

De bewoners van Nedereindseweg 543-545 moeten het verst: zij rennen, fietsen of rijden 3,5 kilometer naar het dichtsbijzijnde stembureau. Maar, zo relativeert een bewoner, "ik vind dat je ook een beetje de tijd uit moet trekken om te stemmen".

Bekijk en lees het stemonderzoekje van De Utrechtse Internetcourant: Hoe ver moet jij lopen om te stemmen?

Benieuwd naar de stemlocaties bij jou in de buurt? Waarkanikstemmen.info maakte een handige tool.

De gemeente Utrecht houdt live bij wat de opkomst is. Die was om 8.30 uur 7,0 procent. Ook in Groningen en Rotterdam worden live opkomstpercentages bijgehouden.

3,3 miljoen mensen keken NOS-debat

Bijna 3,3 miljoen mensen hebben dinsdagavond naar het NOS-debat gekeken. Dat blijkt uit cijfers van Stichting Kijkonderzoek. Het was het best bekeken debat van deze campagne.

Het EenVandaag-debat tussen Mark Rutte en Geert Wilders trok maandag 2,3 miljoen kijkers. Bij de twee eerdere debatten tussen lijsttrekkers bij RTL keken 1,6 en 1,2 miljoen mensen. De RTL-debatten stonden geprogrammeerd op hetzelfde tijdslot als kijkcijferkanon Boer Zoekt Vrouw.

Het NOS-slotdebat in 2012 trok slechts 1,7 miljoen kijkers.

NRC checkte live uitspraken van de lijsttrekkers:

Eerste lijsttrekkers brengen stem uit

Alexander Pechtold (D66) en Gert-Jan Segers (ChristenUnie) zijn de eerste lijsttrekkers die hun stem hebben uitgebracht, schrijft persbureau ANP. Pechtold deed dat in de Belmonteflat in Wageningen, Segers in Marle (Overrijssel).

Foto Piroschka van de Wouw/ANP

In Marle bevindt zich het kleinste stembureau van Nederland, met ongeveer vijftig stemgerechtigden.

Buitenlandse media over verkiezingen: 'test voor Europa'

De Tweede Kamerverkiezingen van Nederland zijn dé test of de ruk naar rechts in Europa standhoudt, schrijft The New York Times in een voorstuk. Ook al wint Geert Wilders niet overtuigend, zijn invloed in het maatschappelijk debat heeft hij wel degelijk uitgeoefend; dat gaat nu vooral over immigratie en identiteit.

Ook Le Monde beschouwt (het uitblijven van) een overtuigende overwinning van Wilders als dé barometer van deze verkiezingen, zeker in het licht van het verrassende "ja" voor Brexit en Trump.

In The Guardian heeft de Nederlandse politicoloog Cas Mudde een uitlegstuk over de Nederlandse verkiezingen geschreven. Nee, ons systeem gaat niet volgens het 'winner takes all'-principe en we kiezen geen president. Nee, ook al wint Wilders, Nederlanders stemmen niet voor of tegen een Nexit. En ja, een haast groot aantal kiezers weet het nog niet, misschien wel omdat de lijsttrekkers niet genoeg debatteerden over de thema's die kiezers raken: economische ongelijkheid, zorg en onderwijs. In plaats daarvan hoorden we de 'politieke elite' vooral over de "drie i's": immigratie, identiteit en islam, schrijft Mudde.

De Duitse televisiezender ZDF voorspelde vanochtend dat Geert Wilders geen premier zal worden.

Warum Geert Wilders heute nicht Ministerpräsident der #Niederlande werden wird, erklärt Stefan Leifert im #ZDFmoma. #Wahl pic.twitter.com/56eoaTi5Yo

— ZDF Morgenmagazin (@morgenmagazin) 15 maart 2017

9.000 stemlokalen geopend!

Op dit moment openen ongeveer 9.000 stemlokalen in Nederland hun deuren. Let op: je kunt alleen stemmen mét je ID en in je eigen gemeente, tenzij je een kiezerspas hebt aangevraagd.

Doe rustig aan, er is geen geen maximum tijd die je in het stemhokje mag blijven. De stembureauleden zien er op toe dat alles in het stemlokaal en de stemhokjes goed verloopt.

De meeste locaties blijven tot 21.00 uur open. Ben je dan al in het stemlokaal, dan mag je je stem nog uitbrengen. Als je dan nog in de rij staat, bepaalt de voorzitter van het stembureau of je nog mag stemmen. Zulke rijen komen overigens zelden voor in Nederland.

Mag je dronken stemmen?

Oh jee... Wat als je je stempas kwijt bent? Mag je je eigen pen meenemen? Een stemfie maken? Je kind meenemen in het stemhokje?

Het antwoord op deze en nog tien andere vragen die je op een dag als deze zomaar kunnen overvallen, lees je in dit vragenstuk.

Heb je een andere vraag? Misschien hebben we hem al beantwoord.

Eerste stemmen al uitgebracht

Op enkele plekken konden Nederlanders al hun stem uitbrengen vóór 7.30 uur:

In Australië
: stembus 913 in hoofdstad Canberra is inmiddels alweer gesloten. De meeste geregistreerden, volgens de NOS 1822, zullen er per post hebben gestemd.

Op stations
: de NS, ProRail en gemeentes bieden reizigers op 57 plekken in en om stations de mogelijkheid om te stemmen. Castricum was het eerst; daar opende een stemlokaal al om 0.00 uur. Sommige stemlocaties op stations openden al om 5.15 (Schagen, Nijmegen, Breda) en 5.30 (Zwijndrecht, Roermond, Barendrecht), maar de meeste gewoon om 7.30 uur. Bekijk alle openingstijden op een ovezicht van de NS.

Ook op stations kan stemmen alleen in de gemeente waar je woont. Als je in een andere gemeente wilt stemmen, moet je je stempas omzetten in een kiezerspas. Die had vijf dagen geleden aangevraagd moeten zijn.

In Tolhuistuin in Amsterdam
: hier vond tussen 1.00 uur en 3.00 uur het zogenaamde 'stemfeest' plaats, waar mensen alleen toegang hadden met ID en stempas. Enkele honderden, vooral jongeren, zouden er hebben gestemd.

Spoorboekje verkiezingen

07.30 uur
De stembureaus gaan open.

12.30 uur
De stembureaus op Bonaire, Saba en St Eustasius gaan open.

21.00 uur
De stembureaus gaan dicht: het tellen begint.
Exitpoll van Ipsos, zowel op NPO1 als RTL4 te zien.
Via persbureau ANP druppelen de uitslagen van de eerste kleine gemeenten binnen. Wie is het eerste: Vlieland, Schiermonnikoog of Rozendaal?

23.30 uur
Het ANP hoopt een voorlopige prognose te kunnen geven als rond deze tijd de uitslagen van 40 gemeenten binnen zijn.

02.00 uur
Stembussen op de BES-eilanden sluiten. Rond deze tijd zou er ook een duidelijk beeld kunnen ontstaan over winnaars en verliezers.

donderdagmiddag
Uitslagen van de BES-eilanden.

dinsdag 16.00 uur
Kiesraad maakt officiële uitslag bekend.

Nederland kiest nieuwe Tweede Kamer

Goedemorgen, welkom in dit liveblog waarin we je de hele dag op de hoogte houden van de Tweede Kamerverkiezingen. Om half acht gaan op negenduizend locaties in Nederland de stembureaus open. Je hebt tot negen uur vanavond de tijd om je stem uit te brengen.

Twijfel je nog steeds op welke partij je gaat stemmen? Kijk in onze programmawijzer voor een overzicht van de verkiezingsprogramma's per partij en per thema.

Weet je niet waar je in jouw gemeente kunt stemmen? In deze handige tool van de Geodienst van de Rijksuniversiteit Groningen kan je het opzoeken. Ook dit keer kan er op veel treinstations gestemd worden.

Wat mag er eigenlijk wel en niet in een stembureau? Ben je van plan je kind mee te nemen in het stemhokje of wil je graag je eigen pen meenemen? En wat gebeurt er eigenlijk als je vanavond om negen uur nog in de rij staat, mag je dan nog stemmen?

Het antwoord op deze en andere vragen hebben we voor je uitgezocht. Lees de antwoorden hier.

En wil je nog even het debat van gisteren teruglezen? Ons vorige liveblog vind je hier.