Zo worden straks de stemmen geteld

Kiesraad

De verkiezingsuitslagen worden dit jaar handmatig opgeteld, op alle niveaus. ‘Natuurlijk’ gaat dat niet altijd goed, zegt Kiesraad-secretaris Melle Bakker.

Foto: Reuters / Cris Toala Olivares

Vanavond om negen uur begint het echte werk. Het tellen van de stemmen in zo’n 9.000 stembureaus. Die uitslagen gaan naar 388 gemeentehuizen, dan naar 20 hoofdstembureaus en uiteindelijk naar de Kiesraad. Die „hoopt” dinsdag 21 maart de uitslag bekend te maken.

‘Hoopt’, want de zorgen over de veiligheid van het proces kunnen leiden tot extra vertraging. Vannacht is er wel een onofficiële uitslag van het ANP.

Die vertraging komt niet door het tellen – dat gaat zoals altijd met de hand. Daarna worden de uitslagen handmatig door de gemeenten op partijniveau opgeteld, en met behulp van software doorgerekend op kandidaatsniveau. En – dat is nieuw – daarna opnieuw handmatig door het hoofdstembureau van de kieskring. En uiteindelijk opnieuw door de Kiesraad, ook handmatig. Tussen deze stappen mag géén elektronische gegevensoverdracht plaatsvinden.

Secretaris-directeur Melle Bakker van de Kiesraad: „Neem de gemeente Amsterdam: die moet 336 stembureaus bij elkaar tellen. We voorzien dat dit meer tijd gaat kosten.”

„Op zich” kan de Kiesraad zich vinden in de redenen waarom er voor voorzichtigheid is gekozen. „De computer had maanden voor de verkiezingen voor iets anders gebruikt kunnen worden en was toen misschien aangesloten op internet, en toen hebben de Russen misschien al malware geplaatst. Hetzelfde geldt voor usb-sticks die niet zijn beveiligd.”

Maar hacken is lastig, meent Bakker: „Je moet het ip-adres van de computer weten en dat voor 388 gemeenten. Dat lijkt me niet zo eenvoudig voor iemand die in Rusland zit.” Bovendien is er per gemeente een papieren proces-verbaal, en dat is leidend. Bakker: „De kans dat de Russen ons uitslagenproces hacken acht ik kleiner dan het risico op fouten als het tellen handmatig blijft.”

Want bij het tellen en het handmatig invullen van het proces-verbaal in de stembureaus worden „natuurlijk” fouten gemaakt: „Dat weten we uit de praktijk.” En omdat nu bij íédere stap de uitslagen opnieuw handmatig worden ingevoerd, is er een extra risico. Bakker zegt: „Waar mensen tellen, kunnen mensen fouten maken.”

Het is een van de redenen dat de Kiesraad aandringt op elektronisch tellen – liever dan elektronisch stemmen. „Ik kijk weleens met bewondering naar het tellen van bankbiljetten. Zo iets moeten wij toch ook kunnen met stembiljetten?”

Een andere zorg van de Kiesraad is de voorbereiding. Pas twee weken geleden besloot minister Ronald Plasterk (Binnenlandse Zaken, PvdA) dat de optelsoftware OSV tóch mocht worden gebruikt, zolang de computers maar niet in verbinding staan met internet en de uitslagen niet elektronisch worden verzonden.

Normaal wordt die software getest en worden gemeenteambtenaren getraind. Nu zal dat in veel gevallen niet zijn gebeurd. „Ideaal is het niet”, verzucht Bakker. Bovendien hebben gemeenten zich mogelijk al voorgenomen met Excel of andere spreadsheets te werken omdat Plasterk in eerste instantie OSV verbood.

Het voordeel van de echte optelsoftware is dat er „waarborgen” zijn ingebouwd, zegt Bakker. De stemmen moeten twee keer worden ingevoerd door twee verschillende mensen, en het programma geeft dan zelf aan waar de verschillen zitten. Automatisch rolt het proces-verbaal eruit, in het wettelijk voorgeschreven model.

Die waarborgen zijn er niet bij andere spreadsheets. „Je copy-pastet de uitslagen van het ene naar het andere bestand, en dat moet op een of andere manier leiden tot een proces-verbaal. Dat leidt tot risico’s.”

Een tweede nadeel van het verbod op elektronische gegevensoverdracht is dat alleen de optelsom, de uitslag per gemeente, naar de hoofdstembureaus en uiteindelijk de Kiesraad gaat. Voorheen was juist te zien hoe bij ieder stembureau was gestemd.

Een stapje harder lopen

Dat is interessant voor politieke partijen, die dan weten in welke wijk ze de volgende keer een stapje harder moeten lopen. Maar het betekende ook dat klachten over foute tellingen onmiddellijk waren te weerleggen. Nu moet de liefhebber fysiek naar 388 gemeentehuizen. Daar liggen de processen-verbaal ter inzage tot de nieuwe Tweede Kamerleden – een week later – hun geloofsbrieven aanbieden.

De Kiesraad wil wel, „als de stofwolken weer wat zijn neergedaald”, gemeenten alsnog vragen om hun gegevens per stembureau. Dan kan in elk geval de Databank Verkiezingsuitslagen, waar alle uitslagen sinds 1848 zijn te bekijken, worden aangevuld.

En het weerleggen van klachten? De Kiesraad kan, als er in een stembureau ‘aantoonbaar’ iets fout is gegaan dat van invloed is op de uitslag, tot een week na de verkiezingen, wanneer de stembiljetten worden vernietigd, een hertelling doen. Dat is „nog nooit gebeurd”, zegt Bakker. De Kiesraad heeft er dit jaar goed over nagedacht, „omdat de verschillen tussen de partijen steeds kleiner zijn”. Politieke druk is overigens „géén geldige reden tot hertelling”, zegt Bakker.

Wie echt wil weten of het tellen wel goed en eerlijk gaat, kan vanavond gewoon aanwezig zijn in de stembureaus. Alleen, signaleert Bakker: „Er komt geen hond. Terwijl het tellen toch de basis is van de uiteindelijke uitslagen.”