De patriottistische lente die niet doorging

Amerikanen hebben er een woord voor: een nothingburger. Hoge verwachtingen, hoogspanning, een hype – en dan een doorsnee uitkomst. Nederland genoot de laatste weken grote internationale belangstelling omdat zich hier een nieuwe episode in de wereldwijde populistische opstand kon voltrekken. Woensdag werd duidelijk dat dit land het Amerikaanse (Trump) of Britse (Brexit) voorbeeld nogal nadrukkelijk niet volgt.

Nederland paarde zich, heel conventioneel, aan de zijde van Duitsland en de EU. Hollandse matigheid. Geen experimenten.

Het is een open deur dat Mark Rutte, al zes jaar premier, een razend knappe prestatie heeft geleverd. Vergeet niet dat Wilders, zijn gedachte opponent, twee maanden terug in de peilingen nog 5 procentpunt voor stond op de VVD. Die internationale media waren niet helemaal op hun achterhoofd gevallen: er waren volop aanwijzingen dat ook dit land zin had in iets heel anders.

Evengoed werd dit jaar pijnlijk duidelijk dat Wilders geen uitweg uit zijn eigen doodlopende straat heeft. Hij maakte vreemde tactische fouten en sloeg het grootste deel van de campagne over. De media lieten elk type PVV-kiezer aan het woord, hoewel duidelijk werd dat er geen patriottistische maar een oud-Hollandse lente op komst was: ruim tachtig procent van de bevolking voelde niets voor lawaai, geschreeuw en boosheid om de boosheid.

Het andere grote verhaal van woensdag is natuurlijk de ineenstorting van de PvdA. De partij droeg belangrijk bij aan het economisch herstel dat Rutte en de VVD overeind hield, maar een beloning zat er voor de PvdA niet in. Asscher sprak na de nederlaag met meer bezieling dan tijdens de hele campagne. Ook is duidelijk dat hij niet ondubbelzinnig overtuigd is van het bestaansrecht van de PvdA in haar huidige vorm. De vraag is nu eenmaal of de PvdA de pretentie van een brede volkspartij kan volhouden met een oud-links en vergrijsd ledenbestand.

Links had de knappe prestatie van Klaver om zich aan vast te klampen – maar ook de uitslag van de SP was ronduit zwak. Die partij is al jaren uitstekend in staat de discussie over haar pijnlijkste probleem te ontlopen: de kwaliteiten van partijleider Roemer. De nog verse partijvoorzitter Ron Meyer heeft nu geen keuze meer.

Naast Rutte en Klaver kende de avond twee andere grote winnaars: Pechtold en Buma. Zij wonnen niet alleen zetels. Zij zijn ook de machtspolitieke winnaars van woensdag: Rutte kan niet om ze heen om zijn derde kabinet te vormen. Je kunt ook zeggen: zij hebben nu het lot van Rutte in handen.

Tom-Jan Meeus (t.meeus@nrc.nl; @tomjanmeeus) schrijft een wisselcolumn met Jutta Chorus
    • Tom-Jan Meeus