56 Nederlanders mogen niet wat Mohammed B. wel mag

Verkiezingen Mark Kranenburg weet wat je op je kerfstok moet hebben om van het kiesrecht uitgesloten te zijn.

Illustratie Milo

De groep zou passen in één van de verkiezingstouringcars waarin lijsttrekkers de voorbije weken door het land trokken: de 56 Nederlanders voor wie volgens de gegevens van het Centraal Bureau voor de Statistiek het ‘Feest van de Democratie’ deze woensdag niet geldt. Zij mogen niet stemmen, uitgesloten van het kiesrecht. Wat ruim 12,9 miljoen mensen wel kunnen, kunnen zij niet.

Nog niet zeker van je stem? Onze programmawijzer geeft een overzicht van de verkiezings­programma’s. Met een handig filter lees je alleen over de partijen en onderwerpen die je het meest interesseren.

Verkiezingsdelicten

Het gaat om degenen die volgens de wet zijn veroordeeld tot een gevangenisstraf van ten minste een jaar en hierbij tevens zijn ontzet van het kiesrecht. Het zijn dus niet zo maar langdurig gestraften. Ze moeten wel iets onrechtmatigs gedaan hebben dat verband houdt met de verkiezingen of het staatsbestel.

De verkiezingsdelicten staan omschreven aan het slot van de kieswet. Wat niet mag is het vervalsen van stempassen, stembiljetten of volmachten. En ook degene die gebruikmaakt van gestolen stempapieren kan bestraft worden tot een gevangenisstraf van maximaal zes jaar – met als eventuele toegift het afnemen van het kiesrecht.

Ooit gold dit voor alle gedetineerden met een gevangenisstraf van meer dan een jaar. Maar bij de grondwetsherziening van 1983 is deze bepaling geschrapt. Grondrechten gelden voor iedereen, zei de wetgever.

Sindsdien mogen ook langdurig gedetineerden stemmen. Dat moeten ze dan doen per volmacht. Theoretisch zouden ze ook nog verlof kunnen vragen om hun stem persoonlijk uit te brengen. Het is aan de directeur van de penitentiaire inrichting te bepalen of dat mag.

Stemmen in de gevangenis?

Waarom geen stemlokaal in een gevangenis? Toenmalig Tweede Kamerlid Krista van Velzen (SP) opperde dit idee in 2007. Staatssecretaris Ank Bijleveld (Binnenlandse Zaken, CDA) voelde er niets voor. „Vanuit het oogpunt van controleerbaarheid en transparantie is het van groot belang dat het stemlokaal openbaar toegankelijk is voor iedere kiezer. Een stemlokaal in een penitentiaire inrichting kan aan deze eis niet voldoen”, scheef ze kordaat.

Blijft de vraag wie de 56 uitgeslotenen van kiesrecht zijn. Een ingewikkelde vraag. De Kiesraad heeft het antwoord niet. Het oproepen van burgers voor verkiezingen loopt via gemeenten. In de gemeentelijke basisadministratie staat een aantekening bij de inwoner die niet mee mag doen.

Landverraad

Vlak na de Tweede Wereldoorlog was het overzichtelijker. Toen ging het om duizenden landgenoten die wegens landverraad waren veroordeeld. Afnemen van het kiesrecht hoorde toen ook bij de straf. Maar die groep is inmiddels uitgestorven. Een aparte categorie wordt nog gevormd door mensen die de „grondslagen van het staatsbestel hebben aangetast”. Op basis van dit criterium eiste het Openbaar Ministerie in 2005 ontzegging van het kiesrecht voor Mohammed B., de moordenaar van Theo van Gogh. Maar de rechter ging hier niet in mee. Zelfs Mohammed B. mag stemmen.