Waarom laten ze die vrouw niet gewoon binnen?

Reconstructie diplomatieke rel

Premier Rutte en minister Koenders stuurden zaterdag vanuit huis één van de grootste diplomatieke botsingen van dit kabinet aan. Ze zaten er, met vicepremier Asscher, twee weken bovenop. „De Turken moeten weten: hier is niets te halen.”

Minister Fatma Betul Sayan Kaya van Familiezaken wordt de toegang tot het consulaat geblokkeerd. Foto David van Dam

Het is even na twaalven, zaterdagnacht, als een takelwagen het centrum van Rotterdam binnenrijdt. De wagen manoeuvreert voorzichtig langs opgewonden en scanderende mensenmassa’s bij de Westblaak.

Minuten later bereikt het gevaarte de achterkant van Turkse consulaat. Voorzichtig rijdt de platte trailer langs een haag van politieagenten, een hofje achter het Turkse consulaat in. De takelwagen is gebouwd op het afvoeren van zware voertuigen. De donkergekleurde, gepantserde auto die de takelwagen nadert, weegt meer dan 3.500 kilo, en mag niets overkomen. Een krasje kan al voor een enorm diplomatiek incident zorgen.

In de centraal vergrendelde auto heeft zich de Turkse minister van Familiezaken verschanst. Tv-kijkend Nederland herkent haar aan de zilver-beige hoofddoek. Betul Sayan Kaya zit druk te bellen met Ankara.

Agenten en takelaars gaan onverstoorbaar aan de slag. Omdat er mensen in de auto zitten, kan die niet gewoon, met een haak aan de voorkant worden weggetakeld. De wagen moet „vierkant getakeld” worden, zoals dat heet. Horizontaal. Ook moet de auto van buitenaf worden afgesloten, met banden. Daarmee wordt voorkomen dat de minister of andere inzittenden tijdens de rit richting Duitse grens uit de auto springen.

Dat is het moment waarop de Turkse minister het welletjes vindt. Getergd stapt ze uit de auto. Met luide stem eist ze van de politie toegang tot het consulaat, waar ze zou worden „beschermd door het Verdrag van Wenen” , zegt ze erbij. Vergeefs. De directieven van minister-president Rutte (VVD), vicepremier Lodewijk Asscher (PvdA) en minister Bert Koenders (Buitenlandse Zaken, PvdA) aan het Rotterdamse stadsbestuur en de politie laten geen millimeter ruimte. „Er was een opdracht van het kabinet, bij monde van premier Rutte”, vertelt politiechef Frank Paauw dinsdag in zijn werkkamer op het hoofdbureau van politie, „dat de politie en de Koninklijke Marechaussee deze mevrouw zouden staande houden en zouden teruggeleiden naar Duitsland, waar ze vandaan kwam.”

De ministers en hun medewerkers staan die avond in voortdurend contact met het crisiscentrum in Rotterdam op de 23ste etage van het World Port Centre. De minister-president belt enkele keren met burgemeester Aboutaleb als voorzitter van de zogeheten driehoek om de strikte uitvoering van deze politieke wens af te dwingen. Het laten aanrukken van de takelwagen was daarbij een kantelpunt in de gespannen patstelling. Maar niet het enige, zegt politiechef Paauw. Minstens zo belangrijk was het optreden van een zwaar gewapende politie-eenheid van meer dan twintig man in het straatje. Paauw, in een vorig leven persoonsbeveiliger, hield er rekening mee dat de bodyguards van Kaya zwaarbewapend waren. „Het is aannemelijk dat een minister zo’n reis niet onbeveiligd maakt.”

De Turkse minister Kaya staat naast haar auto op de parkeerplaats achter het consulaat in Rotterdam. Achter haar de takelwagen waarop haar auto moest worden gezet. Medewerkers van de Dienst Speciale Interventies zijn opgeroepen omdat Kaya’s gevolg wellicht bewapend is. Foto David van Dam

Dit kan uit de hand lopen

Hoewel de sfeer in het crisiscentrum niet paniekerig was, zeggen aanwezigen, wist iedereen: dit draagt grote risico’s in zich. Alles hangt ervan af hoe de beveiligers reageren als ze zouden worden aangehouden op verdenking van verboden wapenbezit. Als dan de handen naar de broekband zouden gaan, is het leed niet te overzien. Het was een cruciale beslissing om veel agenten van de speciale eenheid te sturen – meer dan er beveiligers waren, zegt Paauw. „We hebben een overtal gestuurd. De begeleiders van de Turkse minister moesten weten: hier is niets te halen.”

De twaalf meereizende begeleiders van de minister worden gefouilleerd. Op hun lichamen worden geen wapens gevonden. Wat niet alles zegt. Om de zaak niet op de spits te drijven, keert de politie de auto niet binnenste buiten.

Van sommige medewerkers is de accu van hun iPhone al acht keer leeggestroomd, zoveel zijn ze aan het bellen.

Kaya wordt, als ze eindelijk uit haar auto komt, in een andere, klaarstaande auto gedirigeerd, en in vliegende vaart naar de Duitse grens „begeleid”, zoals het officieel heette – conform dringende wens van Rutte, Asscher en Koenders. Tot Kaya’s ontsteltenis betekent dat onder meer dat zij en haar mensen zo’n anderhalf uur gedwongen worden te wachten op een politiebureau bij Nijmegen, bevestigen Turkse bronnen. Ze mogen daar niet weg, maar gearresteerd zijn ze ook weer niet. En volgens de Turken zijn ze ook hun paspoorten kwijt, die zouden zijn achtergebleven in Rotterdam. De Nederlandse politie zegt dat de paspoorten weer terug zijn gegeven. „Ze moest daar wachten totdat de Duitse begeleiders en haar eigen assistenten bij het rendez-vous waren gearriveerd”, aldus korpschef Paauw. „Dat was ook in het belang van haar veiligheid.”

Bizarre wendingen

„Het is net een film”, zegt premier Mark Rutte die zaterdagavond een paar keer tegen collega’s door de telefoon. Rutte zelf is vanaf tien uur ’s avonds thuis, achter de laptop, met een telefoon aan het oor en de beelden uit Rotterdam voor ogen. Op hetzelfde moment zijn medewerkers van minister Koenders al meer dan 24 uur in de weer. Van sommigen is de accu van hun iPhone al acht keer leeggestroomd, zoveel zijn ze aan het bellen.

De takelwagen is maar een van de bizarre wendingen in wat is uitgegroeid tot een „ongekend en ongeëvenaard” diplomatiek conflict. Ruim een week eerder, vrijdag 3 maart, start de diplomatieke slagenwisseling. Rutte maakt bekend dat de Turkse autoriteiten hebben bevestigd dat er „een campagnemanifestatie” in Nederland gepland is. Rutte schrijft op Facebook: „Daaraan zullen we niet meewerken. We vinden dit ongewenst. We zijn van mening dat de Nederlandse publieke ruimte niet de plek is voor politieke campagnes van andere landen.”

2017-03-11 23:14:19 ROTTERDAM - Turken demonstreren bij het Turkse consulaat aan de Westblaak. Minister Fatma Betul Sayan Kaya van Familiezaken werd daar de toegang tot het consulaat geblokkeerd. De Turkse bewindsvrouw wilde daar een toespraak houden over het Turkse referendum. ANP MARTEN VAN DIJL
2017-03-11 22:26:02 ROTTERDAM - Politie staat opgesteld rond een demonstratie van Turkse Nederlanders bij het Turkse consulaat aan Westblaak. De minister Fatma Betul Sayan Kaya van Familiezaken wil naar het consulaat om de demonstranten toe te spreken, maar wordt door de politie tegengehouden. ANP BAS CZERWINSKI

Toch krijgt het ministerie van Buitenlandse Zaken de maandag erop, 6 maart, diplomatieke post. De Turkse regering verzoekt toestemming om Mevlut Cavusoglu, minister van Buitenlandse Zaken, toegang te verlenen om campagne te komen voeren. Nederland reageert formeel met een zogenoemd note verbale. Daarin staat dat Cavusoglu niet mag komen.

Daarna belt Koenders meerdere keren met Cavusoglu, Rutte met zijn ambtsgenoot Binali Yildirim. Van die gebruikelijke communicatielijnen wordt niet afgeweken. Op het Ministerie van Buitenlandse zaken wordt een speciaal Turkije-team gevormd, geleid door de directeur-generaal.

Cavusoglu biedt Koenders vroeg in de week al aan na de Nederlandse verkiezingen van 15 maart te komen. Koenders weigert. Hij wil niet dat de indruk ontstaat dat de verkiezingen een rol spelen. Later zegt hij daarover: „Ik erger me er ontzettend aan dat die koppeling wordt gelegd. Alsof we wíllen dat het zo escaleert.” Oud-minister Ben Bot legt die link later toch.

Nederland biedt aan dat Turkse oud-parlementsleden komen spreken over het referendum. Dat wil Turkije niet. Vanaf midden in de week stuurt Nederland aan op een besloten bijeenkomst waar Cavusoglu zelf kan spreken. De gesprekken verlopen stroef. Zó stroef, dat het kabinet zich gedwongen voelt om Turkije een ultimatum te stellen. Het laatste aanbod, op vrijdag: Cavusoglu mag spreken op een locatie waar Turkse diplomaten onschendbaar zijn, maar niet bij het consulaat in Rotterdam, want daar zijn protesten aangekondigd. De ambassade in Den Haag wordt geopperd. Nederland stelt meer voorwaarden: er mogen bijvoorbeeld hooguit 50 bezoekers komen en de Turken mogen geen ruchtbaarheid geven aan het grote publiek. Turkije reageerde volgens Turkse bronnen woest op dit „volkomen ondiplomatieke aanbod zonder precedent.”

Gaat Turkije niet akkoord, dan zal Nederland, zo suggereren diplomaten droogjes, de landingsrechten intrekken van het vliegtuig waarmee de minister komt. Het kabinet houdt al dagen rekening met dit scenario. Ook is het de regering op woensdag al duidelijk dat Turkije dan mogelijk een ándere Turkse minister per auto zou sturen. Er staat immers een bijeenkomst gepland in Hengelo met de minister van Familiezaken, die op dat moment door Duitsland toert.

‘Dit is het signaal’

Als Bert Koenders zaterdagochtend een medewerker aan de telefoon heeft, zendt CNN Türk net een interview met Cavusoglu uit. De Turkse minister is zwaar geïrriteerd over het ultimatum (volgens de Nederlanders achteraf niet meer dan een losse suggestie), en dreigt op televisie met „zware sancties” als Nederland hem niet toelaat. Het zijn maar twee woorden, maar precies de woorden die de doorslag geven voor het kabinet.

„Dit is het signaal”, zegt Koenders direct. Dan hangt hij op en belt Rutte. Asscher wordt geïnformeerd en binnen het uur stuurt Nederland een diplomatiek bericht aan Turkije waarin staat dat Cavusoglu niet mag landen. Het is dan iets na tienen ’s ochtends. We laten ons niet chanteren, zeggen Koenders en Rutte later over die beslissing op tv.

De Turkse kwestie is dan al de Nederlandse verkiezingscampagne binnengeslopen. Vooral PVV-leider Geert Wilders probeert invloed te krijgen op het dossier. Op woensdag 8 maart demonstreert hij met een klein groepje kandidaat-Kamerleden voor de Turkse ambassade in Den Haag. Hij houdt samen met Kamerlid Sietse Fritsma een spandoek omhoog, in het Nederlands en het Turks geschreven: „Blijf weg! Dit is ons land.”

Zaterdagochtend probeert Wilders de druk op te voeren. Om 11.20 uur tweet Wilders: „Iedereen svp retweeten: @MinPres Rutte laat de Turkse minister het land niet in, laat hem hier NIET landen!!”

Wilders weet niet dat de diplomatieke nota waarin staat dat Cavusoglu niet mag landen, al een uur eerder is verstuurd. De PVV-leider gaat later die dag flyeren in Heerlen. Hij heeft een afspraak gemaakt met televisiezender Al Jazeera. In een live-interview claimt hij dat „na druk van zijn partij” het kabinet tot dit besluit is gekomen. Die claim, zeggen betrokkenen, is volkomen onterecht. Het besluit was al lang genomen, het scenario om de Turkse minister niet te laten landen lag al eerder in de week klaar.

Om één uur pizza werd aangerukt, „want je moet toch eten.”

Verbazing en irritatie

Na het bericht over de intrekking van de landingsrechten, schakelen de Turken door. Inlichtingendienst AIVD meldt dat een andere Turkse bewindspersoon onderweg is naar Rotterdam. Pogingen om opheldering te krijgen bij de Turkse consul leiden nergens toe. „De consul was ineens volledig onbereikbaar, en reageerde ook niet op tekstberichten”, zegt politiechef Paauw. „Het wekte veel verbazing en irritatie dat de consul eerst in alle toonaarden ontkende dat er iets gepland was, om zich vervolgens onbereikbaar te houden toen duidelijk was dat er wel een bijeenkomst was.” Later die nacht zei Aboutaleb zelfs woedend te zijn dat consul Ayyildiz glashard had gelogen. Toen de politie de colonne wilde tegenhouden, reed de auto weg waarin de minister zat. Dat leek gepland, zegt Paauw.

En zo begon de lange avond en nacht, waarin Rotterdam de escalatie van een internationale rel moest managen. En waar om één uur pizza werd aangerukt, „want je moet toch eten.”

Op straat bij de Westblaak, tussen de moeders met kinderen, gezinnen, mannen met lange jassen en jonge mannen met leren jacks, begreep niemand waarom de kleine minister met de hoofddoek niet uit de auto mocht, om de paar meter naar het consulaat af te leggen. „Laat haar toch spreken, dan kunnen we daarna weg”, zeiden ze tegen elkaar.

Ze waren die avond en nacht niet de enigen die verbaasd waren. Zeker nadat er gewonden waren gevallen, een agent zijn arm brak en een bloempot naar beneden vloog („Er hadden wel doden kunnen vallen”, zei een omstander), zal ook niet voor iedere agent even duidelijk zijn geweest waarom de minister zo nodig niet mocht spreken. Dinsdag stuurde politiechef Paauw zijn dienders een mail met als onderwerp: „Wat een weekend!” Hij complimenteert hen met het uitvoeren van een „zeer ingewikkelde opdracht van het kabinet”. „Ik heb daarom zeer veel waardering voor alle collega’s die deze complexe, gevaarlijke en soms ook moeilijk te begrijpen klus hebben geklaard.”