Volg hier live het slotdebat tussen de lijsttrekkers - mét factchecks

We sluiten het liveblog af

We sluiten het liveblog af. In dit blog hebben we updates gepost over het verloop van het NOS-slotdebat en verschillende uitspraken van de lijsttrekkers gecheckt. Elf beweringen controleerden we. Daarvan waren er 5 waar, 1 grotendeels waar, 3 onwaar en 1 niet te checken.

Bekijk hier het overzicht van de checks: Dit zijn de factchecks van het slotdebat

We postten nog een update bij de factcheck over de uitspraak van Mark Rutte dat sinds de vluchtelingendeal de instroom migranten met meer dan 90 procent is gedaald. In Nederland is die daling minder sterk, maar we bekeken het Europabreed.

Morgen zijn we terug met een nieuw liveblog over het verloop van de verkiezingsdag.

Lees hier de analyse van het debat: In veilig debat vlamt alleen Asscher ineens

Check elf: sprak Roemer de waarheid over verzorgingstehuizen?

In het debat tussen Asscher (PvdA) en Roemer (SP) zei de laatste dat "de helft van de verzorgingshuizen de afgelopen jaren is gesloten". Wat is daarvan waar? Politiek redacteur Enzo van Steenbergen ging het na.

live check

Roemer (SP): 'De helft van de verzorgingshuizen is de afgelopen jaren gesloten'

Vooropgesteld: er is geen landelijke lijst van verzorgingshuizen die sluiten. Het beleid van het kabinet is erop gericht om ouderen langer thuis te laten wonen. Eenvoudig gezegd zijn ouderen met een ‘lager zorgprofiel’, die minder gebrekkig zijn, niet meer welkom in een verzorgingshuis. De facto betekent dit dat verzorgingshuizen veranderen in verpleeghuizen, voor zwaardere gevallen. Of sluiten, als de huizen geen zwaardere patiëntenpopulatie weet aan te trekken.

In 1980 woonden 150.000 ouderen in een verzorgingshuis, in 2010 waren dat er 84.000 terwijl het aantal 80-plussers in dezelfde periode meer dan verdubbeld is. Dit schrijft het kabinet in vrijwel iedere kabinetsbrief over het onderwerp. En: het aantal verpleeghuisplekken (voor zwaardere gevallen) is in dezelfde periode gestegen van ongeveer 46.000 in 1980 tot 74.000 in 2010. Staatssecretaris Van Rijn schrijft dan: ,,Het onderscheid tussen verpleeg- en verzorgingshuizen vervaagt steeds meer.”

Tot zover het verhaal van het kabinet. Want volgens vooral de SP en de PVV zijn dat praatjes voor de bühne en betekenen de maatregelen van het kabinet simpelweg de sluiting van verzorgingshuizen. Er zijn ook onderzoeken naar de sluiting van verzorgingshuizen. Het bekendste is dat van Bureau Berenschot, uit 2013. Het is geen rapport, maar het zijn berekeningen op basis van meldingen uit de praktijk. Daaruit blijkt dat op termijn sluiting zou kunnen dreigen voor 800 van de 2.000 verzorgingshuizen. Dat zou 40 procent zijn.

De SP heeft in februari nog gevraagd om de laatste cijfers over sluitende verzorgingshuizen, maar de antwoorden zijn nog niet gepubliceerd.
Doordat er geen landelijke lijst van sluitende verzorgingshuizen wordt bijgehouden, beoordelen we deze stelling als niet te checken.

Wij beoordelen deze stelling als Niet te checken
Gecheckt door
Enzo van Steenbergen

Geert Wilders over Jezus in de islam

Een opmerkelijke uitspraak van Wilders dinsdagavond. In het debat met Gert-Jan Segers (nota bene ChristenUnie) zei de PVV-leider dat Jezus niet bestaat in de islam. Lees hieronder de conclusie daarover van redacteur Christiaan Pelgrim.

live check

Wilders (PVV): 'Jezus bestaat niet in de islam'

Jezus (in het Arabisch: Isa) bestaat wel degelijk in de islam. Hij is daar niet de zoon van God, zoals in het christendom, maar wel een profeet. Het verhaal in de Koran heeft veel gelijkenissen met dat in de Bijbel. Ook in de Koran is zijn moeder Maria (in het Arabisch: Maryam). En moslims geloven dat Jezus vanuit de hemel zal terugkeren op aarde. Belangrijk verschil: Jezus is volgens de Koran niet gekruisigd. In Soera 4 vers 157 staat: “Zij doodden hem niet, noch kruisigden zij hem (ten dode)”.

Wij beoordelen deze stelling als Onwaar
Gecheckt door
Christiaan Pelgrim

Het debat is inmiddels afgelopen

Het slotdebat tussen de lijsttrekkers van de grote partijen is inmiddels afgelopen. Blijf het liveblog volgen voor verschillende factchecks die nog komen over uitspraken die de politieke voormannen tijdens het debat deden. In hoeverre spraken ze de waarheid? Wij zoeken het voor je uit.

Weet jij al wat je woensdag gaat stemmen? Onze programmawijzer geeft een overzicht van de verkiezings­programma's. Met een handig filter lees je alleen over de partijen en onderwerpen die je het meest interesseren.

De negende check, over Marokkaanse jongeren

Wilders deed dinsdagavond meerdere uitspraken over allochtonen en Marokkaanse jongeren. We keken al eerder of hij gelijk had over dat in gevangenissen 60 procent allochtoon is (klopt) en of 60 procent in de bijstand allochtoon is (klopte ook). De PVV-voorman kwam met nog een 60 procent-bewering: zoveel van de Marokkanen zouden voor hun 23e in contact komen met de politie. Redacteur Mark Lievisse Adriaanse zocht het uit.

live check

Wilders (PVV): '60 procent van de Marokkanen is voor hun 23e in contact gekomen met de politie'

PVV-leider Geert Wilders heeft het vaker gezegd: zes op de tien Marokkaanse jongeren komt voor hun 23e in contact met de politie. NRC checkte twee keer eerder vergelijkbare uitspraken van hem. In 2012 was de conclusie ‘half waar’; in 2014 ‘onwaar’.

En nu? Mogelijk verwijst Wilders naar het Jaarrapport Integratie 2012 van het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP). Daarin staat: “Van alle jongens van Marokkaanse herkomst is 65 procent tussen zijn twaalfde en drieëntwintigste levensjaar weleens aangehouden”. Maar dat ging dus expliciet over jongens; Wilders had het vanavond over álle jongeren, dus ook meisjes. 46 procent van de Marokkaanse jongeren tot 23 jaar is wel eens opgepakt, bleek uit het rapport van het SCP.

Het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) kijkt in haar Jaarrapport Integratie 2016 naar ‘jongvolwassenen’, tussen de 18 en 24 jaar. Uit die cijfers blijkt dat in 2015 één op de tien Marokkaanse jongvolwassenen verdachte was van een misdrijf. In het rapport ‘Integratie in Zicht’ uit december 2016 schrijft het SCP dat 70 procent van de 30-jarige Marokkaanse mannen ooit verdachte is geweest van een misdrijf.

Bovendien heeft niet iedereen die verdacht wordt ook daadwerkelijk een misdrijf gepleegd. Zoals het SCP in 2012 zelf schreef: “Als de politie extra alert is op het gedrag van niet-westerse migranten of op delicten die vooral deze groepen plegen, komen zij eerder als verdachte in de registraties terecht.” Etnische profilering door de politie is eerder door onder andere aangetoond door Amnesty International (pdf).

Meer dan zestig procent van de Marokkaanse jongens onder 23 jaar is inderdaad wel eens aangehouden door de politie. Maar Wilders had het over jongeren in het algemeen: uit cijfers uit 2012 blijkt dat 46 procent van de Marokkaanse jongeren voor hun 23e is opgepakt. Maar dat betekent niet dat ze ook daadwerkelijk een misdrijf gepleegd hebben, zoals het SCP zelf nuanceerde.

Wij beoordelen deze stelling als Onwaar
Gecheckt door
Mark Lievisse Adriaanse

En nummer acht: Segers (ChristenUnie) over Denemarken

Eerder op de avond gingen Gert-Jan Segers van ChristenUnie en Mark Rutte (VVD) in debat over duurzame energie. Segers beweerde tijdens het gesprek dat Denemarken vijf keer zoveel duurzame energie produceert als Nederland. Een mooie uitspraak voor ons om te factchecken, dus dook Jos Verlaan er op in.

live check

Segers (CU): 'Denemarken produceert vijf keer zoveel duurzame energie als Nederland'

Denemarken is al jarenlang een pioniersland als het gaat om de productie van duurzame energie. In 1977 installeerden de Denen al hun eerste windturbines. Inmiddels is dat aantal gestegen tot ruim 6.000 actieve turbines die gezamenlijk 14 miljard kWh produceren, zo bleek vorig jaar in een reportage van Brandpunt. Dat is voldoende om ruim 3 miljoen huishoudens van elektriciteit te voorzien. In Nederland wekken 2.333 windturbines zo'n 4 miljard kWh op. Die achterstand bij het opwekken van duurzame energie geldt ook voor andere vormen van duurzame energie. In Nederland wordt slechts 5,5 procent van alle verbruikte energie duurzaam opgewekt. Internationaal gezien bevindt Nederland zich daarmee in de achterhoede.

Uit de Energy Sustainability Index van de Word Energy Council bleek dat in 2012 26 procent van het totale energieverbruik in Denemarken opgewekt werd uit duurzame energie. Twee keer zoveel als in Duitsland (12,4 procent) en vijf keer zoveel als in Nederland (4,5 procent). Sindsdien sloot verantwoordelijk minister Kamp (Economische Zaken, VVD) het energieakkoord met het bedrijfsleven, overheden en maatschappelijke organisaties. Sinds 2009 hebben Europese landen de EU-richtlijn Hernieuwbare Energie bindend verklaard, met voor elke lidstaat doelstellingen voor het jaar 2020. Nederland heeft zichzelf toen een doelstelling van 14 procent opgelegd.

Vorig jaar april meldde het Centraal Bureau voor de Statistiek, op basis van cijfers van Eurostat, dat Nederland in 2014 nog maar 5,5 procent van de energie uit duurzame bronnen, 8,5 procent verwijderd van de Europese doelstelling. Vergeleken met die Nederlandse 5,5 procent scoren landen Zweden en Finland 53, respectievelijk 39 procent. Denemarken scoorde 29,2 procent.

Volgens Segers produceert Denemarken vijf keer zoveel schone energie als Nederland. "We zitten op het niveau van Luxemburg en Malta", voegde hij daaraan toe. Luxemburg scoort 4,5 procent, Malta 4,7 procent.

Wij beoordelen deze stelling als Waar
Gecheckt door
Jos Verlaan

Wilders tegen Segers: islam speelt niet volgens onze spelregels

Het laatste woord was aan PVV-leider Geert Wilders en ChristenUnie-leider Gert-Jan Segers. Wilders stelde dat de islam de grootste bedreiging is voor Nederland, een "existentieel probleem" dat de toekomst van Nederland bedreigt. Islam en vrijheid gaan volgens Wilders niet samen. De PVV-leider denkt dat de rechtsstaat verdwijnt als de islam niet wordt aangepakt. "De islam speelt niet mee met onze speelregels. Als we niets doen, zijn we aan het einde van de dag alles kwijt", stelde Wilders.

Segers (ChristenUnie) zegt de bezwaren en zorgen van Wilders over de islam te begrijpen, maar stelt dat we nooit de vrijheid kunnen verdedigen door hem in te perken. Hij wijst op wat de Turkse president Erdogan nu in Turkije doet. "Ik roep u op dit voorbeeld niet te volgen", aldus Segers tegen Wilders.

Wilders zegt de stellingname van Segers niet te begrijpen. Hij zou willen dat Segers als christen een bondgenoot is tegen de islam, maar zegt dat de ChristenUnie weinig tegen de islam doet. "U importeert de islam alleen maar meer."

Foto ANP

Check nummer zeven: Rutte over Turkije

De toestroom van vluchtelingen vanuit Turkije is sinds de vluchtelingendeal uit maart 2016 afgenomen met meer dan 90 procent, durfde Rutte (PVV) tegenover Klaver te beweren. Of dat inderdaad zo is, ging redacteur Christiaan Pelgrim na. Sprak Rutte de waarheid?

live check

Rutte (VVD): 'De toestroom vanuit Turkije is afgenomen met meer dan 90 procent'

Op 20 maart 2016 ging de Turkijedeal in. De maanden daarvoor kwamen er steeds tienduizenden migranten per boot aan op de Griekse eilanden, blijkt uit cijfers van VN-vluchtelingenorganisatie UNHCR. In november 2015 waren dat er 122.228, in december 99.874, in januari 59.902 en in februari 55.222. Sinds april 2016, na de deal, zijn er in geen enkele maand meer dan 3.500 migranten aangekomen op de Griekse eilanden, volgens deze UNHCR-cijfers. Meestal zijn het er tussen de duizend en drieduizend.

Dat is inderdaad een daling van meer dan 90 procent. In Nederland liggen de cijfers anders: daar is de daling minder sterk. Maar omdat de uitspraak werd gedaan in de context van de Turkijedeal, beoordelen we deze stelling als waar.

Wij beoordelen deze stelling als Waar
Gecheckt door
Christiaan Pelgrim

Check zes: Wilders over allochtonen in gevangenissen

Is in de gevangenissen echt 60 procent allochtoon? Wilders (PVV) zei het tegen Asscher (PvdA). Marike Stellinga sloeg er de statistieken van het CBS op na.

live check

Wilders (PVV): 'In de gevangenissen is 60 procent allochtoon'

Hierover houdt het Centraal Bureau voor de Statistiek cijfers bij. De laatste cijfers zijn wat ouder: over 2015, gepubliceerd afgelopen december. In het persbericht schrijft het CBS: “Van de gedetineerden in 2015 had ruim 36 procent een Nederlandse achtergrond, 62 procent had een migratieachtergrond. Van de resterende 2 procent is de achtergrond onbekend. Deze verhouding is de laatste jaren niet veranderd.” Het CBS maakt een onderverdeling in Westers en niet-Westers allochtoon: 17,7 procent van de gevangenen was Westers allochtoon, 44,5 procent niet-Westers allochtoon.

Wij beoordelen deze stelling als Waar
Gecheckt door
Marike Stellinga

De laatste ronde: Wilders gaat discussiëren met Segers over de islam

De laatste ronde begint. Wilders (PVV) staat tegenover Segers (ChristenUnie) en gaat met hem debatteren over de islam. De stelling: “De islam vormt de grootste bedreiging voor Nederland”, aangedragen door de PVV-voorman zelf.

Foto ANP

Rutte verdedigt Turkijedeal, Klaver verwijt hem cynisme

Rutte (VVD) slaagde er samen met andere Europese regeringsleiders begin 2016 in om deze deal met de regering van president Erdogan te sluiten: de Turken kregen financiële steun van de EU in ruil voor het dichthouden van de grens met onder andere Syrië. Hij begrijpt niet dat zijn tegenstander in het debat, GroenLinks-lijsttrekker Jesse Klaver, de Turkijedeal niet heeft gesteund.

Klaver (GroenLinks) zegt dat het van "enorm cynisme" getuigd dat Rutte trots is op de Turkijedeal. Volgens Klaver heeft de EU met de deal zijn verantwoordelijkheid afgeschoven. Hij wijst erop dat er nog altijd veel Syriërs vastzitten aan de grens met Turkije en dat mensen in Syrië de dood vinden. "De deal is geen oplossing geweest, maar een excuus om weg te kijken."

Rutte stelt dat Nederland en Europa niet onbeperkt vluchtelingen kunnen opvangen en wijst op de hoge instroom in het jaar van 2015. "Onze samenleving kan dat niet aan", stelt Rutte, die wil dat er voldoende draagvlak voor de opvang is. Klaver zegt dat de grondoorzaken van de vluchtelingenstromen moeten worden aangepakt, zoals de oorlog in Syrië en klimaatverandering.

De een na laatste ronde: Rutte en Klaver

De een na laatste ronde begint: Rutte (VVD) en Klaver (GroenLinks) gaan het hebben over de vluchtelingenproblematiek. “Het is goed dat er door de Turkije-deal minder migranten naar Nederland komen”, luidt de stelling van de VVD-lijsttrekker. Zo de eerste update over het debat.

Check vijf: Wilders over allochtonen in de bijstand

Het ging er hard aan toe, bij het debat tussen Lodewijk Asscher (PvdA) en Geert Wilders (PVV). Een van de onderwerpen waar de twee het over hadden, was de positie van allochtonen in Nederland. Volgens de PVV-voorman bestaat 60 procent van de bijstand uit allochtonen. Klopt dat? Marike Stellinga dook in de statistieken.

live check

Wilders (PVV): 'In de bijstand is 60 procent allochtoon'

Geert Wilders zei in het debat met Lodewijk Asscher (PvdA) dat 60 procent van de bijstand bestaat uit allochtonen. De laatste cijfers van het Centraal Bureau voor de Statistiek over de bijstand gaan over december 2016. Het CBS telt in december 467.000 mensen met een bijstandsuitkering (tot de AOW-leeftijd).

Daarvan zijn 188.000 mensen volgens het CBS autochtoon. 46.000 mensen met een bijstandsuitkering zijn westerse allochtonen, 233.000 niet-westers allochtoon. Tel je die laatste twee groepen op, dan kom je op 60 procent van de mensen met een bijstandsuitkering.

Wij beoordelen deze stelling als Waar
Gecheckt door
Marike Stellinga

Asscher tegen Roemer: SP staat alleen maar langs de zijlijn

SP-leider Roemer pleit in zijn één-op-één-debat met Lodewijk Asscher (PvdA) voor uitbreiding van het basispakket met de tandarts. Volgens Roemer kunnen veel mensen na "jaren van kaalslag" in de zorg de rekening van de tandarts niet meer betalen. Daarom pleit hij voor een inhaalslag en het toevoegen van de tandarts aan het basispakket.

Asscher (PvdA) stelt dat het toevoegen van de tandarts bijna twee miljard kost, maar dat hij bereid is met de SP over dit punt te praten. Asscher vraagt dan wel van Roemer om zijn pleidooi voor een Nationaal Zorgfonds te heroverwegen. Dit plan van de SP, waarbij de zorgverzekeraars worden afgeschaft, is volgens Asscher "een bureaucratisch experiment waarvan we niet weten wat het precies doet".

Roemer ging op dit voorstel niet in en verweet Asscher dat hij de afgelopen jaren de zorg met de VVD "heeft afgebroken". Een geïrriteerde Asscher stelde dat de SP alleen maar langs de zijlijn commentaar stond te geven, zoals Johan Derksen bij het tv-programma Voetbal International. "De zorg moet wel worden betaald en wij stonden er in de crisis", aldus Asscher.

De vierde check: de energierekening van Rutte

De CU verhoogt de energierekening van middenklasse-gezinnen met honderden euro’s per jaar, als het aan Mark Rutte ligt. Hij zei het in debat met ChristenUnie-lijsttrekker Jan Segers. Philip de Witt Wijnen ging de uitspraak beoordelen op waarheid.

live check

Rutte (VVD): ‘De CU verhoogt de energierekening van middenklasse-gezinnen met honderden euro’s per jaar’

De premier viel hier Gert-Jan Segers aan, de lijsttrekker van de ChristenUnie. Nu de economie weer aantrekt moet de middenklasse volgens Rutte in koopkracht vooruit gaan, maar volgens hem zorgen verschillende milieubesparende maatregelen er in het verkiezingsprogramma van de ChristenUnie juist voor een tegenvaller in de portemonnee, van ,,honderden euro’s per jaar op de energierekening”. Rutte noemde per saldo een bedrag van ,,bijna 5 miljard per jaar”. Dat bedrag gedeeld door het aantal huishoudens in Nederland, ruim 7,7 miljoen in 2016, is bijna 650 euro per huishouden – inderdaad ‘enkele honderden euro’s’.

Maar klopt ook de 5 miljard euro voor het totaal aan milieuheffingen? In het doorrekenrapport Keuzes in Kaart van het Centraal Planbureau blijkt dat de ChristenUnie in de komende kabinetsperiode (2018-2021) de ‘belastingen op milieu’ inderdaad met 4,9 miljard euro laat oplopen. Maar dat valt voor een niet precies vast te stellen deel bij bedrijven en niet bij gezinnen.

Op de langere termijn, ná 2021, wijst het CPB wel een bijzondere lastenverzwaring die ,,verondersteld relevant te zijn voor gezinnen”. Dat gaat om een bedrag van, inderdaad, 5 miljard euro, waarmee de ChristenUnie de zogeheten ODE-heffing wil verhogen. Dat is een extra energiebelasting die is ingevoerd om de investering in duurzame energie te stimuleren.

Omdat het niet duidelijk is of Rutte over de korte of langere termijn sprak, beoordelen we zijn stelling als grotendeels waar.

Wij beoordelen deze stelling als Grotendeels waar
Gecheckt door
Philip de Witt Wijnen

Ronde zes: SP tegenover PvdA

Hoort de tandarts thuis in het basispakket? Roemer (SP) en Asscher (PvdA) gaan erover in debat. Ronde zes.

De derde check: Marianne Thieme van de PvdD

In het debat met Jan Roos (Voor Nederland) zei Marianne Thieme (PvdD) dat de VN voorspelt dat tientallen miljoenen mensen naar ons toe komen door klimaatverandering. Of dat zo is, ging redacteur Christiaan Pelgrim na.

Live Check

Thieme (PvdD): 'De VN voorspelt dat tientallen miljoenen mensen naar ons toe komen (door klimaatverandering)'

Partij voor de Dieren-lijsttrekker Marianne Thieme zei dat de klimaatverandering er volgens de VN toe leidt dat er vanuit Afrika “tientallen miljoenen” mensen “naar ons toe” komen. De afgelopen jaren is vanuit VN-organisaties inderdaad weleens de verwachting uitgesproken dat er tientallen miljoenen klimaatvluchtelingen kunnen komen.

VN-vluchtelingenorganisatie UNHCR zegt op zijn eigen website dat het lastig is om voorspellingen te doen over dit onderwerp. Maar wij hebben geen enkele uitspraak gevonden waarin de VN voorspellen dat deze mensen “naar ons” toe komen, naar Europa. Dat is een essentieel onderdeel van de bewering, want vluchtelingen blijven vaak in hun eigen regio.

Wij beoordelen deze stelling als Niet te checken
Gecheckt door
Christiaan Pelgrim

Buma: 'U kijkt zo lief'

Sybrand Buma (CDA) maakte tijdens het slotdebat een knipoog naar een van zijn voorgangers, Jan Peter Balkenende. "U kijkt zo lief", zei hij gekscherend tegen Pechtold. "Met CDA'ers die dat zeggen loopt het meestal niet zo goed af", reageerde de laatste.

Waar kwam Buma's opmerking ook alweer vandaan?

CDA en D66 verwijten elkaar niet thuis te geven over veiligheid

Buma (CDA) zegt dat de onveiligheid in Nederland de laatste jaren is toegenomen door de dreiging van terreur en zware criminaliteit. Hij vindt dat de veiligheidsdiensten meer bevoegdheden moeten krijgen en er fors moet worden geïnvesteerd in defensie. Buma stelt dat D66 op deze terreinen de laatste jaren "niet thuis" gaf.

Pechtold werpt Buma voor de voeten dat het eerste kabinet-Rutte, waar het CDA deel van uitmaakte, juist bezuinigde op veiligheid en defensie. De laatste jaren is dat met steun van D66 teruggedraaid, stelt Pechtold, zonder de steun van het CDA. "De afgelopen jaren was u een grote nul."

Buma vindt het zwak dat Pechtold een situatie van zo lang geleden erbij haalt. Hij zegt verder dat D66 weliswaar voor extra geld pleit, maar de veiligheidsdiensten geen extra bevoegdheden wil geven. Pechtold vindt dat het CDA een "valse tegenstelling tussen veiligheid en privacy" creeërt.

Ronde 5: Buma en Pechtold over veiligheid

Buma (CDA) en Pechtold (D66) beginnen aan ronde 5. Buma debatteerde eerder met GroenLinks-leider Jesse Klaver over de verschillen tussen arm en rijk (onderwerp bedacht door Klaver), nu mocht hij zelf met de stelling komen: “Voor de veiligheid van Nederland zijn harde maatregelen nodig.”

Foto ANP

Felle clash Asscher en Wilders over integratie

PvdA-lijsttrekker Lodewijk Asscher verdedigt zijn stelling "Nederland is van ons allemaal" tegenover PVV-leider Wilders. Hij stelt dat Wilders groepen mensen en kinderen wil uitsluiten en verwijst naar zijn eerdere 'Minder, minder'-uitspraken.

Wilders vergeleek de stelling met van Asscher met "Woodstock-teksten uit de jaren '60 voor mensen die urenlang aan een waterpijp hebben gezeten". Hij stelde dat Nederland "natuurlijk niet van ons allemaal is". "Nederland is van de Nederlanders, van mensen die 100 procent voor dit land hebben gekozen". Wilders verwijt Asscher de afgelopen jaren een te soepel 'open grenzen'-beleid te hebben gevoerd en problemen met integratie te hebben geïmporteerd.

Wilders haalde de situatie van afgelopen weekend in Rotterdam aan, waar Turkse Nederlanders demonstreerden voor president Erdogan. Asscher reageerde door te zeggen dat de situatie in Rotterdam werd opgelost door "een Nederlander die van u geen burgemeester mocht worden", waarbij hij refereerde aan zijn partijgenoot Ahmed Aboutaleb.

De vierde ronde: Asscher tegenover Wilders

De vierde ronde vangt aan: Lodewijk Asscher (PvdA) gaat het debat aan met Geert Wilders (PVV). De stelling mocht Asscher bedenken, en dat is: “Nederland is van ons allemaal."

Segers: VVD levert niet qua duurzaamheid

Segers (ChristenUnie) zegt dat we aan de vooravond staan van een grote klimaatcrisis. "Het is niet vijf voor twaalf, maar het is twaalf uur." Hij verwijt Rutte dat de VVD in het verkiezingsprogramma te weinig doet om de omslag naar een duurzame samenleving te maken.

Rutte is het met Segers eens dat de energietransitie een belangrijk onderwerp is, maar hij wil oplossingen vinden "zonder hardwerkend Nederland onnodig te belasten". Hij verwijt de ChristenUnie dat gezinnen zwaarder belast worden door de plannen van de partij voor het klimaat. Rutte ziet meer heil in ruimte bieden aan innovatie in het bedrijfsleven en wil binnen Europa afspraken over CO2-reductie maken.

Het is te makkelijk om naar Europa te wijzen, vindt Segers. "Andere landen binnen Europa doen het veel beter, Nederland zit in de staartgroep." Segers vindt dat Nederland meer de leiding moet nemen.

Segers verweet Rutte nog te weinig te doen om de gaswinning in Groningen omlaag te kunnen brengen. Rutte zei dat de VVD de gaswinnig omlaag wil brengen als dat kan, maar wil wel met een "reëel" plan komen.

Segers en Rutte beginnen hun debat

Ronde drie is begonnen. Jan Segers (ChristenUnie) tegenover Mark Rutte (VVD). De stelling, aangedragen door Segers: “We moeten binnen één generatie niet langer afhankelijk zijn van gas en olie."

Foto ANP

De tweede check: Jesse Klaver over topinkomens

Krijgt bij het CDA de bankier er tien keer zoveel bij als een postbezorger? Volgens GroenLinks-voorman Jesse Klaver wel. Politiek redacteur Philip de Witt Wijnen ging het na. De tweede check van de avond.

live check

Klaver (GroenLinks): 'Bij het CDA krijgt een bankier er tien keer zoveel bij als een postbezorger'

De lijsttrekker van GroenLinks had in het één op één-debat met CDA-leider Sybrand Buma veel verschillende varianten nodig om hem in te wrijven dat de inkomensverschillen in het CDA-verkiezingsprogramma de komende jaren zullen toenemen. Hij zei onder meer dat ,,mensen die meer dan een ton verdienen – bijvoorbeeld een bankdirecteur – er bij het CDA tien keer zoveel bij krijgen als een postbezorger of iemand die in de thuiszorg werkt, of een conciërge”.

Klaver heeft de tabellen met de ‘mediane koopkrachteffecten’ die het Centraal Planbureau heeft uitgerekend goed in z’n hoofd geprent. Uit die cijfers blijkt (voor koopkrachteffecten CDA zie tabel 6.7 op pagina 109) dat de CDA-maatregelen die de koopkracht raken voor de mensen met een laag inkomen inderdaad minder positief werken dan voor mensen met een midden of hoog inkomen.

De groep met inkomens van 35.875 euro of lager gaan er bij het CDA in de periode 2018-2021 0,1 procent per jaar op vooruit. De hoogste inkomensgroep, vanaf 102.500 euro per jaar, stijgen volgens het CDA gemiddeld met 1,1 procent per jaar.

Ter vergelijking: bij GroenLinks liggen dat koopkrachtbeeld andersom. De laagste inkomens gaan er volgens het CPB met het GroenLinks-beleid 1,2 procent per jaar op vooruit; de hoogste inkomens met 0,3 procent.

Wij beoordelen deze stelling als Waar
Gecheckt door
Philip de Witt Wijnen

D66: Europa moet meer samenwerken in roerige internationale tijden

Europa moet meer gaan samenwerken op belangrijke thema's in deze roerige internationale tijden, stelt D66-leider Alexander Pechtold. Hij noemt "de nogal agressieve president in Moskou" en "de onvoorspelbare president in Washington" en zegt het te betreuren dat de SP niet voor meer Europese samenwerking kiest.

Roemer zegt de zorgen van Pechtold over Poetin, Trump en Erdogan te delen, maar zegt dat Nederlanders niet zitten te wachten op en "zo snel mogelijk naar een Europese superstaat". De laatste jaren worden volgens Roemer te veel bevoegdheden overgedragen aan Brussel op terreinen die prima nationaal kunnen worden afgehandeld. Hij heeft ook kritiek op hoe er in Europa wordt omgegaan met de uitslag van referenda, zoals de 'nee'-stem bij het Oekraïnereferendum in Nederland vorig jaar. Het Oekraïne-verdrag werd uiteindelijk toch geratificeerd.

Roemer verwijt Pechtold dat D66 grote besluiten rond Europa niet durft voor te leggen aan de bevolking. Pechtold vindt dat Roemer niet duidelijk is over waarover binnen Europa moet worden samengewerkt.

De eerste factcheck: Henk Krol over koopkracht

De eerste factcheck van de avond. Henk Krol (50Plus) zei, in het openingsdebat met SGP-leider Kees van der Staaij en Jacques Monasch van Nieuwe Wegen, dat ouderen er tot 30 procent in koopkracht op achteruit zijn gegaan. Sprak Krol de waarheid? Economieredacteur Marike Stellinga zocht het uit.

live check

Krol (50Plus): 'Ouderen zijn er tot 30 procent in koopkracht op achteruit gegaan'

Henk Krol gaat met deze uitspraak te kort door de bocht. Het is een van de punten waarop de lijsttrekker van 50Plus voortdurend op hamert: de achterblijvende koopkracht van ouderen. Hij gebruikt daarvoor steevast een grafiek die het Centraal Bureau voor de Statistiek in september publiceerde. Daarin zie je dat de koopkracht van werkenden tussen 2000 en 2015 groeide en dat de koopkracht van gepensioneerden gelijk bleef. Hieruit kan je concluderen dat de koopkracht van gepensioneerden 30 procent achterbleef bij die van werkenden zoals Krol ook vaak zegt. Maar niet dat ouderen in koopkracht er 30 procent op achteruitgingen.

Het CBS maakt overigens een belangrijke kanttekening bij deze vergelijking tussen werkenden en gepensioneerden: een verschil in koopkrachtgroei tussen werkenden en gepensioneerden is niet gek. De meeste gepensioneerden maken „geen grote inkomenssprongen meer als gevolg van het vinden van een baan, het krijgen van een bonus of loonsverhoging of het maken van promotie. Daardoor is hun koopkrachtontwikkeling lager dan die van de totale bevolking”, merkten de statistici vorige week dinsdag nog op in een persbericht.

Dat gezegd hebbende: vrijwel alle gepensioneerden zijn er sinds de financiële crisis in 2008 in koopkracht op achteruit gegaan. Dat komt niet doordat het staatspensioen AOW daalde maar de aanvullende pensioenen. Pensioenfondsen konden pensioenen niet indexeren, soms moesten ze zelfs op de pensioenen korten. Vooral gepensioneerden met hoge aanvullende pensioenen merkten dat: zij gingen er in koopkracht het meest op achteruit. Omdat in de jaren voor de crisis de koopkracht van gepensioneerden wel toenam is de koopkracht van de gemiddelde gepensioneerde sinds 2000 gelijk gebleven. Gepensioneerden met een klein aanvullend pensioen tot 5.000 euro gingen er tussen 2000 en 2015 wel op vooruit. Gepensioneerden met een aanvullend pensioen van 20.000 euro of meer gingen er fors op achteruit. Maar ook deze groep ging er niet 30 procent in koopkracht op achteruit.

De koopkracht van gepensioneerden is volgens een CBS-grafiek die 50Plus vaak gebruikt 30 procent achtergebleven bij die van werkenden. Maar daaruit kun je niet concluderen dat ouderen er 30 procent in koopkracht op achteruit zijn gegaan zoals Krol in het debat zei.

Wij beoordelen deze stelling als Onwaar
Gecheckt door
Marike Stellinga

Ronde 2: Pechtold tegenover Roemer

En de tweede ronde begint. Alexander Pechtold (D66) gaat nu het debat aan met Emile Roemer (SP). De stelling, aangedragen door Pechtold: "Trump en Poetin maken een sterkere EU noodzakelijk". De eerste update volgt spoedig.

Klaver: CDA laat mensen met lage inkomens in de steek

Klaver, in het eerste debat met Buma, maakt zich zorgen om de ongelijkheid in Nederland en vindt dat het CDA daar in het verkiezingsprogramma te weinig doet. "U laat mensen met de laagste inkomens in dit land in de steek", zei Klaver.

Buma (CDA) noemt dit "complete onzin" en vreest dat het uitvoeren van de plannen van GroenLinks betaald zullen moeten worden door "hardwerkende Nederlanders met een middeninkomen". "De belastingen in Nederland zijn niet te laag, maar te hoog", aldus Buma.

Klaver en Buma belandden nog in een discussie over koopkrachtplaatjes en wie er bij welk programma het meeste op vooruit gaat. Klaver verweet Buma niet te kunnen uitleggen hoeveel mensen met lage inkomens er bij het CDA op vooruit gaan. "Ik vind niet de cijfers, maar de mensen achter de cijfers belangrijk", zei Buma.

De eerste ronde tussen de lijsttrekkers begint

De eerste ronde van de lijsttrekkersdebatten begint: Jesse Klaver (GroenLinks) tegenover Sybrand Buma (CDA). Klaver mocht de stelling bedenken. Die luidt: “De verschillen tussen arm en rijk moeten kleiner”. Zo de eerste update.

Foto ANP

Roos: Kuzu minacht democratie door weg te blijven bij debat

Het tweede debat tussen de kleine partijen gaat tussen Jan Roos van VoorNederland en Marianne Thieme (Partij voor de Dieren).

Roos noemde het zojuist "bijzonder laf" dat Kuzu het debat heeft afgezegd. "Het is minachtig van de democratie." Hij stelde dat Denk niet achter de westerse waarden staat en noemde Kuzu, van Turkse komaf, "een schoothondje van Erdogan".

Roos keerde zich ook tegen de deal die de Europese Unie met Turkije over vluchtelingen heeft gesloten. Volgens hem moet Nederland en Europa geen zaken doen met een leider als Erdogan. Roos wil een EU "die zich baseert op economische samenwerking". Thieme stelde dat zij voor Europese samenwerking is "om gedeelde waarden te beschermen", maar ze heeft wel problemen met de huidige EU, die "een verzorgingsstaat voor multinationals" zou zijn.

Thieme noemde klimaatverandering het "grootste probleem van dit moment" en betreurt het dat dit onderwerp een kleine rol heeft gespeeld in de campagne. Roos zegt dat zijn partij klimaatverandering niet ontkent en dat VNL van alle rechtse partijen heeft meest investeert in milieu.

Thieme en Roos in debat

En tweede ronde is begonnen. Tegenover elkaar: Marianne Thieme (Partij voor de Dieren) en Jan Roos (Voor Nederland). Zij spreken over de aanpak van racisme en discriminatie, de Nederlandse identiteit en het klimaat.

Oorspronkelijk stond het gepland als een debat voor drie, maar Denk-lijsttrekker Tunahan Kuzu zegde af. Hij wilde niet met de "xenofobe" Jan Roos in debat.

SGP, Krol en Monasch in debat over 'voltooid leven' en AOW

Het debat begint met de kleinere partijen. Eerst gaan SGP-leider Kees van der Staaij, 50Plus-leider Henk Krol en Jacques Monasch van Nieuwe Wegen in discussie. Van der Staaij geeft op een vraag van NOS-presentator Rob Trip aan dat het voor de SGP na 15 maart het belangrijkste is dat de wet rond voltooid leven er niet zal komen. Dat voorstel, dat in het najaar door het kabinet werd aangekondigd, moet regelen dat ouderen die niet ziek zijn en hun leven voltooid vinden hulp kunnen krijgen bij zelfdoding.

50Plus-lijsttrekker Krol kan voor "een groot deel meevoelen" met de SGP, maar staat wel open voor het voorstel. "Je wil ook niet dat mensen voor de trein springen." Jacques Monasch (Nieuwe Wegen) vindt dat we "altijd naast mensen moeten staan", maar dat mensen uiteindelijk zelf de keuze moeten hebben bij deze kwestie. Monasch verwijt Van der Staaij dat de SGP hun religieuze overtuiging wil opleggen aan niet-gelovige mensen.

Krols belangrijkste thema voor na de verkiezingen is het terugbrengen van de AOW-leeftijd naar 65 jaar. Op de vraag of terug naar 66 ook genoeg is voor 50Plus zegt Krol dat hij "geen handelaar in oude auto's is" en dat zijn inzet is om echt terug naar de 65 te gaan. De SGP vindt dat er meer flexibiliteit moet zijn in de omgang met de AOW en vindt de opstelling van 50Plus te rigide.

Het standpunt van Monasch is dat iedereen die 45 jaar gewerkt heeft recht heeft op AOW. Monasch noemt immigratie een belangrijk thema voor Nieuwe wegen. Hij pleite voor het opvangen van minder asielzoekers, "maar dan beter". Krol (50Plus) zegt dat zijn partij staat voor een "zeer streng, maar rechtvaardig integratiebeleid".

Dit zijn de stellingen van vanavond

Waar gaan de lijsttrekkers vanavond over debatteren? Ze mochten allemaal een stelling verzinnen voor het één-op-één debat dat ze aangaan met een concurrerende lijsttrekker. Bekijk de stellingen hieronder.

Voordat de voormannen van de grote partijen hun debat beginnen, zijn de leiders van vijf kleine partijen aan de beurt. Zij gaan in twee rondes met elkaar in debat, tien minuten lang.

Klaver-Buma
“De verschillen tussen arm en rijk moeten kleiner”

Pechtold-Roemer
"Trump en Poetin maken een sterkere EU noodzakelijk"

Segers-Rutte
“We moeten binnen één generatie niet langer afhankelijk zijn van gas en olie”

Asscher-Wilders
“Nederland is van ons allemaal”

Buma-Pechtold
“Voor de veiligheid van Nederland zijn harde maatregelen nodig”

Roemer-Asscher
“De tandarts hoort thuis in het basispakket”

Rutte-Klaver
“Het is goed dat er door de Turkije-deal minder migranten naar Nederland komen”

Wilders-Segers
“De islam vormt de grootste bedreiging voor Nederland”

De lijsttrekkers zitten klaar in het publiek. #nosdebat pic.twitter.com/Lx30YIkNrT

— T Niemantsverdriet (@thijsniemant) March 14, 2017

Volg hier live het slotdebat tussen de lijsttrekkers - mét factchecks

Om 20.30 uur begint op NPO 1 het Slotdebat van de NOS. Elf lijsttrekkers mogen op deze avond voor de verkiezingen nog proberen om de kijkers te overtuigen van hun partij. De beweringen van de lijsttrekkers zullen door onze Haagse redactie weer live worden gefactcheckt. Eerst gaan de leiders van vijf kleine partijen in debat, daarna de acht lijsttrekkers van de grootste partijen in verschillende één-op-één-debatten. Hieronder een overzichtje van wie tegenover wie staat:

Lees meer over wat er voor de verschillende lijsttrekkers op het spel staat in onze voorbeschouwing van vanmiddag.

Programmawijzer voor bij het debat

Bij het slotdebat van de NOS wordt straks gedebatteerd over thema's als zorg en klimaat, islam. Argumenten zullen worden gewisseld tussen de lijsttrekkers, maar de spreektijd is kort. Voor wie tijdens of na het debat nog meer informatie nodig heeft is er de Programmawijzer van NRC, een doorzoekbaar overzicht van de verkiezingsprogramma's waarin je alles leest over de partijen en onderwerpen die je het meest interesseren.

Lees ook: De Programmawijzer

Stemwijzer korte tijd offline na cyberaanval

Stemwijzer.nl en Kieskompas.nl zijn in de tweede helft van de dinsdagmiddag enige tijd onbereikbaar geweest. De organisatie achter de Stemwijzer, ProDemos, zegt het slachtoffer te zijn geworden van een zogeheten Ddos-aanval. Servers krijgen daarbij dusdanig veel informatieverzoeken dat ze onder de druk bezwijken en uitvallen. Het is nog niet bekend wie er achter de aanval zit.

Twitter avatar StemWijzer StemWijzer Onze website is helaas zojuist getroffen door een DDoS-aanval. Onze prioriteit ligt bij het z.s.m. weer online krijgen van de StemWijzer.
Twitter avatar StemWijzer StemWijzer Problemen lijken verholpen, we zijn weer online. Veel succes met stemwijzeren in de laatste 26 uur tot de stembussen sluiten!

Aan het begin van de avond was Stemwijzer weer online. Kieskompas.nl was nog onbereikbaar. Of die site ook slachtoffer is geworden van een cyberaanval, is onbekend. Een woordvoerder zegt tegenover persbureau ANP niet te weten waarom Kieskompas.nl onbereikbaar is. Servercapaciteit zou niet de reden zijn. Zowel Kieskompas als Stemwijzer zeggen uit voorzorg extra servers te hebben geïnstalleerd.

Via Kieskompas.nl zijn diverse stemwijzers te raadplegen, alleen de Groene Kieswijzer is momenteel bereikbaar. De timing komt voor beide sites bijzonder ongelegen. Bij de vorige parlementsverkiezingen maakten op de avond voor de verkiezingsdag ieder uur tienduizend mensen gebruik van de digitale stemwijzers.

De politieke televisiegids voor vanavond

Voor partijen is vanavond de laatste kans via televisie of radio campagne te voeren. Waar zien we de politici vanavond?

  • In EenVandaag komt voor de laatste keer een lijsttrekker langs. GroenLinks-leider Jesse Klaver heeft de eer de reeks af te sluiten. Te zien op NPO 1 van 18.15 tot 18.45 uur.
  • Voorafgaand aan het grote slotdebat organiseert Radio 1-programma Dit is de Dag vanavond het zogenaamde ‘DIDD Dames Debat’. Sharon Dijksma van de PvdA, Mona Keijzer van het CDA en Carola Schouten van de ChristenUnie gaan met elkaar in discussie. Van 18.30 tot 19.00 uur op Radio 1
  • Tijdens het slotdebat van de NOS debatteren de lijsttrekkers van de veertien grootste politieke partijen nog één keer. Volg het debat hier in ons liveblog en check meteen of wat de lijsttrekkers beweren wel klopt. Te zien op NPO 1 vanaf 20.30 uur.
  • In Nieuwsuur wordt teruggeblikt op de campagne, met onder andere NRC-columnist Tom-Jan Meeus. Te zien op NPO2 van 22.00 uur tot 22.47 uur.
  • Een familiebijeenkomst in RTL Late Night vanavond. Kandidaat-Kamerlid voor de SP Lilian Marijnissen komt langs en neemt ook haar vader Jan mee, die van 1994 tot 2008 fractievoorzitter voor de partij was. Te zien op RTL4 van 22.30 tot 23.30 uur.
  • Ook Pauw en Jinek “blazen de campagne uit”. Er komen lijsttrekkers langs, maar welke dat zijn is nog even onduidelijk. Te zien op NPO1 van 23.00 tot 23.55 uur.

GroenLinks winnaar Scholierenverkiezingen

GroenLinks heeft het hoogste aantal stemmen gehaald bij de Scholierenverkiezingen, zo maakte ProDemos dinsdagmiddag bekend. Die verkiezingen werden afgelopen week gehouden op scholen in het voorgezet onderwijs en het mbo. Ook leerlingen van groep 7 en 8 van de basisschool mochten stemmen, tijdens de Kinderverkiezingen. Ook bij die verkiezingen werd GroenLinks de grootste.

Door heel Nederland stemden in totaal 140.964 middelbare-scholieren en 11.329 kinderen uit groep 7 en 8. Bij de scholieren kreeg GroenLinks 19,3 procent van de stemmen, wat omgerekend neerkomt op dertig Kamerzetels. Op de tweede plek eindigde D66 met 17,4 procent (27 zetels). De VVD is de derde partij met 15,1 procent (24 zetels). De PVV staat op vier met 12,6 procent van de stemmen (20 zetels).

Bij de basisschoolkinderen won GroenLinks met 20,2 procent van de stemmen, gevolgd door de VVD (19 procent) en op D66 (14 procent).

De scholierenverkiezingen worden sinds 1963 georganiseerd. Voorafgaand aan de vorige Tweede Kamerverkiezingen in 2012 was de PvdA nog de grootste partij bij de Scholierenverkiezingen. Nu zijn zij de zevende partij, met 4,8 procent van de stemmen.

Rutte biedt ontslag kabinet aan

Het is even geleden dat een kabinet niet vroegtijdig ten val kwam voor de Tweede Kamerverkiezingen (1998), maar het kabinet-Rutte II is het gelukt. Daarom heeft premier Rutte dinsdagmiddag, een dag voor de verkiezingen, het ontslag van zijn kabinet aangeboden aan koning Willem-Alexander. Zoals gebruikelijk houdt de koning het ontslaag nu in beraad tot een nieuw kabinet is aangetreden: het kabinet is nu demissionair.

Twitter avatar MinPres Minister-president De Koning zal ontslag in beraad houden, kabinet vragen te blijven doen wat het nodig vindt en ontslag verlenen bij aantreden nieuw kabinet.

Rutte roept alle Nederlanders op morgen te gaan stemmen:

Twitter avatar MinPres Minister-president Stemmen is niet alleen een recht, maar ook een voorrecht. Ik roep iedereen op om van dit recht gebruik te maken; laat je stem horen.

Vanavond slotdebat: vooral geen fouten maken

Geen fouten maken. Vanavond is dat nog belangrijker dan anders, voor de lijsttrekkers die aan het NOS-slotdebat meedoen. De campagne is gevoerd, de onderlinge verhoudingen zijn bekend en alle standpunten ook. Ze kunnen nog één keer laten zien wat ze de kiezer te bieden hebben. NRC volgt het debat vanavond in dit blog en zal de beweringen van de lijsttrekkers weer live factchecken.

Lees ook: Dit zijn de factchecks van het debat tussen Rutte en Wilders

Historische beelden heeft het slotdebat nooit opgeleverd en dat komt precies hierdoor, dat de partijleiders niks verkeerd willen doen. Ze hebben geen enkele kans meer om die goed te maken en dan gaat de kiezer met die misser in zijn achterhoofd stemmen morgen. Er kijken vaak veel mensen naar het slotdebat, in september 2012 ruim 1,7 miljoen. Vanavond is het vanaf 20.30 uur, op NPO 1, vanuit de grote hal in de Tweede Kamer.

Het decor voor het NOS-slotdebat wordt opgebouwd in de Statenpassage in de Tweede Kamer. Foto ANP / Bart Maat

Als eerste zijn de leiders van vijf kleine partijen aan de beurt. Zij gaan in twee rondes met elkaar in debat, tien minuten lang. Jan Roos (Voor Nederland) staat tegenover Marianne Thieme (Partij voor de Dieren) en hij keek ernaar uit om met Tunahan Kuzu (Denk) in debat te gaan, maar die heeft afgezegd. Thieme en Roos spreken over de aanpak van racisme en discriminatie, de Nederlandse identiteit en het klimaat.

In groepje twee zitten Kees van der Staaij (SGP) Henk Krol (50Plus) en Jacques Monasch (Nieuwe Wegen) en zij debatteren over hulp bij zelfdoding, de koopkracht van ouderen en immigratie.

Dan de grote partijen: acht lijsttrekkers gaan steeds één op één met elkaar in debat. Hieronder de indeling, de NOS heeft erover geloot. De lijsttrekker A uit onderstaand lijstje mocht de stelling verzinnen. Vooral bij de PvdA waren ze dolblij dat lijsttrekker Lodewijk Asscher tegenover Geert Wilders (PVV) staat. Asscher zal vast vertellen hoe híj, anders dan Wilders, een samenleving wil waar iedereen mee mag en kan doen.

Alexander Pechtold (D66) en Sybrand Buma (CDA) hadden minder geluk. Zij staan een keertje tegenover elkaar (onderwerp: veiligheid) terwijl ze natuurlijk veel liever Mark Rutte (VVD) of Geert Wilders (PVV) als tegenstander hadden gehad. Buma en Pechtold groeien zo aan het eind van de campagne een beetje uit tot een alternatieve-premiers-duo, gisteren zaten ze ook al samen bij Pauw en Jinek.

Ook Mark Rutte (VVD) heeft geen ideale tegenstanders. Hij debatteert met Gert-Jan Segers (ChristenUnie) en Jesse Klaver (GroenLinks). Klaver ziet dat juist wel als kans, GroenLinks heeft de VVD deze campagne nadrukkelijk als tegenstander gekozen. Omgekeerd praat Rutte over Klaver als ‘mijn jonge vriend van GroenLinks’ die hij nog een keertje uitlegt hoe het leven in elkaar zit.

NOS wel welkom op verkiezingsavond Denk

De NOS mag woensdagavond wel aanwezig zijn op de verkiezingavond van Denk in Rotterdam. Dat heeft NOS-hoofdredacteur Marcel Gelauff, voorzitter van het Genootschap van Hoofdredacteuren, aan collega-journalisten laten weten. Hij heeft dinsdag contact gehad met Denk-partijvoorzitter Selçuk Öztürk over berichten dat media, waaronder NRC, bij de verkiezingsavond van de partij worden geweerd.

Öztürk zei tegen Gelauff dat er "zeer veel belangstelling is voor Denk zowel nationaal als internationaal, maar dat het partijbureau van Denk niet erg groot is en dat hij vooral de ruimte wil geven aan leden." Verder wil hij niet spreken van een boycot van een deel van de pers, maar hij benadrukt wel "dat de pers maar zeer beperkt geïnteresseerd zou zijn in de denkbeelden en het programma van Denk en zich eenzijdig richt op de situatie in en rond Turkije."

NRC kreeg maandag te horen niet aanwezig te kunnen zijn op de partijbijeenkomst. Toen NRC vroeg of hij kon aangeven wat de reden was dat de krant niet op de uitslagenavond aanwezig mag zijn, reageerde lijsttrekker Tunahan Kuzu met een sms-bericht van één woord: ,,Nee”. Ook het AD, BNR, De Telegraaf en de Volkskrant hebben te horen gekregen niet welkom te zijn.

Kuzu zegt af voor slotdebat

Denk-lijsttrekker Tunahun Kuzu komt vanavond niet naar het slotdebat op NPO1, zo meldt parlementair verslaggever Ron Fresen op Twitter.

Twitter avatar ronfresen Ron Fresen En dan is daar de afzegging die je wist dat zou komen? Kuzu niet in #nos #slotdebat. Hij wil niet in discussie met "xenofobe" Jan Roos

Kuzu zou tijdens het begin van de uitzending meedoen aan het debat tussen kleine partijen. Met Marianne Thieme (Partij voor de Dieren) en Jan Roos VNL (Jan Roos) zou Kuzu debatteren over de aanpak van racisme en discriminatie, de Nederlandse identiteit en het klimaat.

Als reden voor zijn afzegging heeft Kuzu volgens Fresen gezegd niet in debat te willen met "xenofobe" Jan Roos. De NOS meldt verder dat Denk het beneden niveau vindt dat Roos "op een speculatieve wijze het nieuws bracht dat Mark Rutte homo zou zijn", en dat hij met minachting zou hebben gesproken over de geaardheid van voormalig-Kamerlid van GroenLinks Tofik Dibi.

De loting voor het debat van vanavond vond overigens plaats op 2 februari, dus Kuzu wist al meer dan een maand dat hij tegen Roos zou debatteren. Op Twitter noemt Jan Roos de afzegging van Kuzu "laf".

Twitter avatar LavieJanRoos Jan Roos DENK is niet alleen gevaarlijk, ze zijn nog laf ook. https://t.co/4U1GGwHz1V

Denk trekt zich terug uit @NOS. Heeft volgens Kuzu niets te maken met Turkije-rel, maar plotseling "met xenofobe / homofobe @lavieJanRoos"

— Hans Andringa (@hansandringa) March 14, 2017

Hoofdredacteur Marcel Gelauff van de NOS laat weten dat Kuzu in het debat niet vervangen zal worden. Het debat zal vanavond dus gaan tussen Roos en Thieme.

Stemmen kan in Amsterdam al om middernacht

De stembureaus gaan pas om 07.30 woensdagochtend open. Met één uitzondering: de Tolhuistuin in Amsterdam. Daar vindt vanavond een groot feest plaats, Stem. Dans. Kantel!, met als bedoeling jongeren aan het stemmen te krijgen. Daarvoor moet je je aanmelden op de homepage van het evenement.

Maar in een aparte ruimte in de Tolhuistuin heeft de gemeente Amsterdam een stemlokaal ingericht. En dat betekent dat wie wil stemmen maar niet feesten ook tussen middernacht en 03.00 kan stemmen.

Rutte: verkeerde populisten komen niet met oplossingen

Op campagne op de Grote Markt in Den Haag waarschuwde VVD-lijsttrekker Mark Rutte dinsdag opnieuw voor winst van de PVV bij de verkiezingen woensdag. Volgens Rutte mag niet “het verkeerde soort populisme” winnen. “Dat populisme blaast problemen op, zonder met een oplossing te komen. We moeten nu voorkomen dat we na de Brexit en Trump het derde land zijn dat omvalt door het verkeerde soort populisme”, zei Rutte.

Bestaat er eigenlijk ook een ‘goed’ populisme? Zeker, zei de VVD-lijsttrekker:

“Politici moeten altijd geworteld zijn in de samenleving. Dat betekent bijvoorbeeld dat je je vuilniszak aan de straat zet, en contact hebt met de mensen.”

Rutte maakt dinsdag een selfie op campagne op de Grote Markt. Foto ANP / Bart Maat

Rutte over Erdogan: beschamend voor aanzien Turkije

Rutte noemde, omringd door (internationale) cameraploegen, uitlatingen van de Turkse president Recep Tayyip Erdogan "beschamend voor het aanzien van Turkije". Erdogan zei dinsdagochtend dat Nederland achtduizend moslimmannen in de enclave Srebrenica “heeft afgemaakt”. Rutte vindt deze uitspraken “totaal onacceptabel” en “hysterisch”.

Bij de val van Srebrenica in 1995 kwamen duizenden moslimmannen om het leven. Hun enclave zou beveiligd worden door Nederlandse militairen, maar werd aangevallen door Bosnisch-Servische eenheden onder leiding van generaal Ratko Mladic.

Buma wil dat koningin Máxima Argentijns paspoort inlevert

Sybrand Buma, de koning van de symboolpolitiek deze campagne, heeft het opgenomen tegen het koninklijk huis. In het radioprogramma Stand.nl zei hij dinsdag dat het onmogelijk maken van dubbele paspoorten ook voor koningin Máxima moet gelden. Wel zo consequent. Probleempje: net als Marokkaanse Nederlanders kunnen Argentijnen hun nationaliteit niet opgeven.

Buma, die de campagne over identiteit verder heeft aangegrepen om kinderen te willen dwingen staand het Wilhelmus te zingen, krijgt veel kritiek op zijn uitspraak. Volgens D66-leider Alexander Pechtold is dit „niet uit te leggen” aan de prinsesjes. Mark Rutte (VVD) wil „het koningshuis buiten de campagne” houden.

Het meest oostelijke, westelijke, verste stembureau

Het meest oostelijke stembureau van Nederland? Dorpshuis Akkerschans in Bad Nieuweschans. Het meest westelijke stembureau, uitgezonderd die op Bonaire, Saba en St Eustasius? Het dorpshuis van Retrancement, in de gemeente Sluis. En het stembureau dat bijna in het midden van Nederland ligt? Medisch centrum Zon en Schild in Amersfoort.

Zomaar wat leuke gegevens uit het overzicht van stembureaus dat de Geodienst van de Rijksuniversiteit Groningen maakte. Op hun Stemwegwijzer kun je zowel het dichtstbijzijnde stembureau vinden door je postcode in te vullen, als de stembureaus op en in de buurt van treinstations vinden.

Zo’n uitgebreide database bleek er niet te zijn. "Dus zijn we alle gegevens gaan verzamelen", vertelt Leon van der Meulen. Alle gemeentelijke websites werden bekeken en kaartjes en adressen verzameld. Als de gegevens ontbraken, werden gemeenten gebeld en werd "analoog" doorgegeven op welke locaties er stembureaus zijn. "En soms zijn we in de Staatscourant gaan zoeken."

Als ‘bijvangst’ kwamen er andere data tevoorschijn. Zoals het feit dat de kiezers uit Breezanddijk het verst moeten reizen naar hun stembureau: zij moeten 19,9 kilometer verderop naar Makkum. In Verenigingsgebouw Juliana in Winterswijk Woold komen de kiezers uit het grootste gebied in vierkante kilometers, 25,5 km2. Terwijl "in Amsterdam op zo’n beetje elke hoek van de straat een stembureau staat", zegt Mark Verlaat van de Geodienst.

De gemeenten met maar één stembureau zijn bekender: Vlieland, Schiermonnikoog en Rozendaal in Gelderland strijden er iedere verkiezing om wie als eerste met de uitslag zal komen.

Kijken: wanneer is mijn stem ongeldig?

Heel moeilijk is het invullen van je stembiljet niet, maar je kunt een paar dingen doen waardoor je stem niet meer meetelt. Bekijk het in onze uitlegvideo.

NRC niet welkom op uitslagenavond Denk

Verslaggevers van NRC zijn woensdag niet welkom op de verkiezingsavond van Denk, de partij van oud-PvdA-Kamerlid Tunahan Kuzu. Dat heeft een woordvoerder van de partij NRC maandag te verstaan gegeven. Ook andere media worden geweerd op de uitslagenavond in Rotterdam.

Nadat NRC via een e-mail had verzocht de avond te mogen bijwonen, antwoordde de persvoorlichter: ,,Het is voor u helaas niet mogelijk om aanwezig te zijn en verslag te doen op de verkiezingsavond van DENK.” Een reden werd niet gegeven.

Foto ANP / Bart Maat

Telefoontjes, mails en sms-berichten aan de persvoorlichter bleven onbeantwoord. Op een sms’je aan Kuzu kwam wel een reactie. Toen NRC vroeg of hij kon aangeven wat de reden was dat de krant niet op de uitslagenavond aanwezig mag zijn, reageerde de lijsttrekker met een sms-bericht van één woord: ,,Nee”.

Ook andere Nederlandse media worden geweerd bij de verkiezingsavond van Denk. Ook het AD en BNR Nieuwsradio werden geweigerd. Tegenover het AD zei Kamerlid Selçuk Öztürk ,,Ik verwijs u door naar DENK Live, zo heet het programma dat we rechtstreeks op Facebook uitzenden. Zo gaan wij het doen en daar laat ik het bij.”

Voor zover bekend bij NRC is geen enkel medium welkom op de uitslagenavond.

Debat Rutte-Wilders goed bekeken

Waar de twee eerdere verkiezingsdebatten op RTL4 het wat betreft kijkcijfers moesten afleggen tegen concurrenten als Boer zoekt Vrouw, trok het één-op-één debat tussen VVD-leider Mark Rutte en PVV-voorman Geert Wilders maandagavond een stuk meer kijkers, zo blijkt uit de gegevens van Stichting Kijkonderzoek (SKO) die dinsdagochtend bekend werden.

Na het achtuurjournaal, was het debat maandagavond het best bekeken programma, met bijna 2,3 miljoen kijken. Een stuk meer dan het Carré-debat (1,6 miljoen) en het RTL-debat (1,2 miljoen). Het aantal kijkers komt neer op 17,8 procent van de 12,9 miljoen kiesgerechtigden die Nederland volgens CBS-cijfers telt.

Asscher reageert op advertentie Rutte

Een paginagrote advertentie in de dagbladen moest VVD-lijsttrekker Mark Rutte maandag een menselijk gezicht geven en vooral de persoon achter de premier naar voren halen. de Dinsdag komt de PvdA met een variant op de advertentie in nrc.next, waarin de eigen lijsttrekker Lodewijk Asscher de hoofdrol speelt.

Asscher is één centimeter korter en waar Rutte zichzelf als Nederlands Hervormd presenteert, noemt Asscher zichzelf sociaal democraat. Ook in de rest van de slogans probeert Asscher zich tegen Rutte af te zetten. Rutte richtte zich maandag vooral tegen populisme, maar Asscher zet zichzelf vooral neer als sociaal. Waar Ruttes maag omdraait van "foute populisten", draait die van Asscher om bij "armen armer maken". En waar Rutte in deze "onzekere tijden Nederland stabiel en welvarend" wil houden, wil Asscher de "samenleving bij elkaar brengen".

Stempas kwijt?

Check nu of u uw stempas nog hebt. Tot 12 uur op de dag voor de stembureaus open gaan, vandaag dus, kunt u nog een nieuwe aanvragen bij uw gemeente. Dat moet wel mondeling, en u moet uw identiteitsbewijs meenemen.

Rutte: 'Er speelt niets negatiefs met Buma'

De relatie van VVD-lijsttrekker Mark Rutte met CDA-voorman Sybrand Buma is prima. Dat zegt de premier dinsdag in een interview met de Volkskrant.

Na de val van het kabinet Rutte I in 2012 drong de VVD aan op snelle verkiezingen, terwijl het CDA daar nog niet aan toe was. Als de krant suggereert dat de verhouding tussen Rutte en Buma daardoor sindsdien is verpest, houdt Rutte vol dat er niets aan de hand is.

"Van beide kanten speelt er niets, ik geloof dat ik dat kan zeggen. Totaal niet. Die poging snel verkiezingen te houden was niet fair van ons. Ik heb daar twee keer over gepraat met Buma en ik heb mijn excuses aangeboden."

Catshuis

Volgens de minister-president kan hij het goed vinden met zijn rivaal. Rutte zegt om de humor van Buma te kunnen lachen, en verwijst naar de Catshuisonderhandelingen, toen het tweetal zeven weken lang intensief onderhandelde. "Je doet je werk met passie, dan mag er wel eens een krachtterm vallen. Dat kan als de verhoudingen goed zijn", zegt Rutte daarover.

In de meest recente Peilingwijzer staat de VVD op 24-28 zetels en het CDA op 18-20. Een kabinet waarin zowel de partij van Rutte als de partij van Buma zitten, is daarmee een sterke mogelijkheid.

Lees hier het vorige campagneblog terug, met daarin onder meer de factcheck van het debat tussen Wilders en Rutte.