Nederland staat met deze verkiezingen op een kruispunt

Vijf vragen over de Tweede Kamerverkiezingen 2017 Breekt het nationaalpopulisme door? Of wint vandaag het peloton van het middenveld? Na alle peilingen spreekt vandaag de kiezer.

Op basisschool Nelson Mandela in Rotterdam bouwen medewerkers de stemlokalen op voor de verkiezingen. Foto Robin Utrecht/ANP

1. Wint het nationaalpopulisme ook in Nederland?

De ogen van de wereld zijn woensdag gericht op Nederland. Wordt de PVV de grootste partij? Als Geert Wilders wint, hebben de waarschuwingen van VVD-lijsttrekker Mark Rutte voor het „verkeerde populisme” niet gewerkt. Het beeld in de internationale media zal zijn: na Brexit en Trump is in Nederland het „volgende dominosteentje” (dixit Rutte) in de revolte van de boze kiezer gevallen. Dat Wilders naar alle waarschijnlijkheid geen premier wordt, ook al is hij de grootste, zal niets afdoen aan de symbolische waarde van die zege. Wordt Wilders niet de grootste, of zelfs de derde partij van het land, dan zal het beeld zijn dat de opmars van de nationaalpopulisten voorlopig is vastgelopen aan de Noordzee.

Volg de laatste ontwikkelingen in ons verkiezingenblog.

2. Wie krijgt na verkiezingen de échte leiding?

Naast de PVV maken nog drie, misschien vier partijen kans om de grootste te worden: VVD, CDA, D66 en GroenLinks. De lijsttrekker van één van die partijen krijgt het voortouw bij de formatie en wordt waarschijnlijk premier. Mocht de PVV de grootste worden, dan zal dit – met enige vertraging – vermoedelijk gelden voor de tweede partij.

Als Rutte er niet in slaagt om tweede te worden, zo hoor je in de VVD, dan is zijn politieke toekomst onzeker. Wordt Sybrand Buma (CDA) de grootste, dan herhaalt zich het scenario van 2002: ‘paars’ verliest, de christendemocratie keert terug. Met Alexander Pechtold (D66) of Jesse Klaver (GroenLinks) als winnaar betreedt Nederland een politiek terra incognita.

3. Hoe groot wordt de nederlaag voor links?

Hét succesverhaal van deze verkiezingen is nu al Jesse Klaver (GroenLinks). De jonge lijsttrekker boekt hoe dan ook flinke zetelwinst. Zijn partij kan zelfs de grootste op links worden. Maar hoe goed Klaver het ook doet, vandaag lijkt het linkse blok kleiner dan ooit te worden. Dat komt door de geringe aantrekkingskracht van de SP, maar vooral door de electorale implosie van de PvdA die aanstaande is. Vijfentwintig of meer zetels verlies is voor lijsttrekker Lodewijk Asscher inmiddels een reëel scenario. In de PvdA verwachten ze dat partijvoorzitter Hans Spekman niet lang meer op zijn plek zit. Maar kan Asscher zelf eigenlijk wel aanblijven?

Lees ook: Mag je dronken stemmen? En nog 13 vragen over het stemproces

4. Hoe ernstig verkruimelt het politieke landschap?

Vijf of zes partijen met tien tot dertig zetels? Heel goed denkbaar. Daarmee zou de nivellering van het partijenlandschap, al zichtbaar in de Eerste Kamer, genadeloos doorzetten. Dat heeft gevolgen voor de bestuurbaarheid van het land. Aangezien de PVV wordt buitengesloten en SP niet met de VVD wil regeren, zullen de linkse en rechtse middenpartijen een grote coalitie moeten vormen. In Den Haag rekenen ze daarom op een lange formatie. Het kan natuurlijk dat de kiezers toch voor een verrassing zorgen en één of twee partijen veel groter maken dan verwacht. Maar ook dan zal er nog steeds een ongemakkelijke coalitie moeten worden opgetuigd.

5. Hoe vergaat het de uitdagers van het establishment?

Meer partijen dan ooit hopen woensdag op een zetel. Sinds 2002 kende bijna iedere verkiezing een verrassende nieuwkomer: LPF, PVV, 50Plus. Wie wordt de surprise van 2017? Komt Forum voor Democratie in de Kamer? Gaat het de Piratenpartij lukken? Hoeveel zetels haalt Denk? Of beleeft een ‘oudere’ uitdager van de gevestigde orde als de Partij voor de Dieren haar electorale doorbraak? Hoe dan ook zal de versplintering er vermoedelijk niet minder om worden.

    • Thijs Niemantsverdriet