Mag je dronken stemmen? En nog 13 vragen over het stemproces

Stemproces Wat mag er eigenlijk wel en niet in een stembureau? Veertien vragen en antwoorden over het stemmen.

Marle, het kleinste stembureau van Nederland. Foto ANP / Bas Czerwinski

Woensdagochtend half acht is het zover: de stembureaus gaan open. Op negenduizend locaties in Nederland kun je tot negen uur ‘s avonds je stem uitbrengen, onder meer op een onbewoond eiland. Maar wat mag er eigenlijk wel en niet in een stembureau? Veertien vragen en antwoorden over het stemmen.

1. Oh jee, ik ben mijn stempas kwijt…

Helaas, tot dinsdag 12.00 uur kon je bij de gemeente een nieuwe stempas aanvragen.

2. Wanneer is het het drukst bij de stembureaus?

De Kiesraad antwoordt: “Eind van de middag tot sluitingstijd, dus tussen half vijf ‘s middags en negen uur ‘s avonds ongeveer.”

Reizigers staan in de rij om op Utrecht Centraal te stemmen voor het Oekraïne-referendum op 6 april vorig jaar. Foto ANP / Bas Czerwinski

3. En als je om negen uur ‘s avonds in de rij staat, mag je dan nog stemmen?

“Ja, kiezers die om 21.00 uur in het stemlokaal zijn, mogen hun stem nog uitbrengen.” Als er een rij staat, is het aan de voorzitter te bepalen waar die ophoudt. Zulke lange rijen komen overigens zelden voor in Nederland.

Nog niet zeker van je stem? Onze programmawijzer geeft een overzicht van de verkiezings­programma’s. Met een handig filter lees je alleen over de partijen en onderwerpen die je het meest interesseren.

4. Krijg je een nieuw stembiljet als je een fout maakte bij het invullen?

Ja, zegt de Kiesraad, één keer. “Als een kiezer zich bij het invullen van zijn stembiljet vergist, geeft hij het biljet terug aan de voorzitter. Deze maakt dit biljet onbruikbaar en geeft hem eenmaal een nieuw stembiljet.”

5. Mag je je eigen pen gebruiken?

Ja, als de pen rood schrijft.

6. Hoeveel machtigingen mag je mee?

Maximaal twee. Maar een volmachtstem mag je alleen tegelijkertijd met je eigen stem uitbrengen.

7. Mag je een stemfie of een stem-vlog maken?

Ja, dat mag. In de Kieswet staat niets dat het gebruik van een mobieltje verbiedt, de rechter oordeelde dat selfies in het stemhokje niet zijn verboden en de minister liet in 2014 weten dat een stemfie mag “zolang je de orde niet verstoort en zolang je andermans stemgeheim niet schaadt”.
Maar… dat zinnetje doet er toe. Het betekent dat de voorzitter van het stembureau je mag weigeren als je al vloggend, filmend of fotograferend binnenkomt, en daarmee het vrij stemmen van anderen belemmert. De Kiesraad zou liever zelfs helemaal zien dat selfies worden verboden.

“De stemfie staat op gespannen voet met stemvrijheid en stemgeheim. Iedere mogelijkheid dat kiezers onder druk worden gezet of druk voelen om op een bepaalde partij en/of kandidaat te stemmen en daarvan bewijs te leveren, moet worden voorkomen.”

8. Mag je kind mee in het stemhokje?

In principe niet: met twee mensen in één stemhokje is immers het stemgeheim niet gewaarborgd. De Kiesraad zegt echter: “Als echter duidelijk is dat van enige beïnvloeding absoluut geen sprake kan zijn, bijvoorbeeld als het kind van drie jaar oud is, kan de kiezer wel toestemming hiervoor vragen aan de voorzitter van het stembureau.”

Zie ook deze instructies van de Rijksoverheid (power point) aan de voorzitters van de stembureaus:

9. Hoe lang mag je eigenlijk in het hokje blijven?

Er is geen maximum tijd. De stembureauleden zien er op toe dat alles in het stemlokaal en de stemhokjes goed verloopt.

10. Mag je gesluierd naar binnen?

Ja, zegt de Kiesraad. “Maar kiezers moeten zich identificeren, dus de vrouwelijke kiezer kan desgewenst de sluier bij de identiteitscontrole ten overstaan van een vrouwelijk stembureaulid af doen.” Wat ook mag - als kiezer - T-shirts of buttons dragen waaruit je politieke voorkeur blijkt. De leden van het stembureau mogen dat niet. Zij mogen wel lid zijn van een politieke partij, maar mogen dat niet op verkiezingsdag uiten.

11. Tot hoever meter afstand van het stemhokje mogen partijen nog flyeren?

In het stemlokaal zelf mag geen campagne worden gevoerd in verband met beïnvloeding van de kiezers. De Kieswet bevat geen regels over propaganda in de omgeving van het stembureau. Het is uiteindelijk aan de burgemeester om af te wegen wat al dan niet is toegestaan.

12. Wanneer mag een voorzitter iemand weigeren? Als je te dronken bent?

De Kiesraad zegt: “De voorzitter van het stembureau bewaakt de orde tijdens het stemproces, dus als iemand de orde verstoort in het stemlokaal mag deze daar tegen optreden.”

13. Waar moet een voorzitter van een stemlokaal eigenlijk zelf aan voldoen?

Hij of zij moet op de dag van de stemming 18 jaar of ouder zijn, over voldoende kennis en vaardigheden beschikken om de verantwoordelijkheid te kunnen nemen die bij de functie past (dus leiding geven en de orde bewaken) en enige kennis hebben van de Kieswet. Hij is verder verantwoordelijk voor het overbrengen van de telling naar de gemeente. “De beoordeling of de voorzitter voldoet aan de vereisten, wordt aan de gemeente overgelaten”, zegt de Kiesraad.

14. Wie bepaalt waar er een stemlokaal komt?

De gemeente. Rekening wordt gehouden met onder andere de toegankelijkheid voor kiezers en de verspreiding van stemlokalen.
Steeds meer gemeentes komen met ludieke locaties. Wat te denken van een onbewoond eiland (gemeente Lelystad)? Weet je niet waar je in jouw gemeente kunt stemmen? De Geodienst van de Rijksuniversiteit Groningen maakte een handige tool. Die is ook te doorzoeken op stations.
Om in een andere gemeente dan je eigen te stemmen, heb je wel een Kiezerspas nodig. Die was tot dinsdag 12.00 uur aan te vragen.