Recht & Onrecht

De politieke journalistiek ziet minder door de vingers

Zwijgen of vaag blijven tijdens campagnes is een strategie die kan werken, schrijft Petra Jonkers in de Gedragscolumn. Tegelijk ziet de politieke journalistiek minder door de vingers.

Vanavond is het laatste grote debat voor de verkiezingen. Of het debat ons straks voldoende relevante inhoud voorschotelt, houdt de gemoederen bezig. Zo droomde Christiaan Weijts in NRC vorige week van een 2 à 3 uur durend debat dat niet al te zeer gemodereerd en vooral niet onderbroken wordt. En burgers wendden zich met een petitie tot de NOS om vooral ook het klimaat in het debat aan de orde te stellen.

Maar zelfs als er vanavond over andere dan de gebruikelijke thema’s gesproken zal worden, zullen lijsttrekkers zich dan ook in klare taal uitspreken? Politici hebben er immers baat bij zich soms vaag uit te laten over kwesties. Dat herkent u natuurlijk  wel. En je zou denken dat vaagheid niet goed scoort, maar het blijkt te werken.

Veel kiezers hebben zich al een beeld gevormd van politici, afgaand op de partij die zij vertegenwoordigen en  vullen de ambigu verwoorde standpunten van politici zelf gewoon aan. Dat kan gunstig zijn voor politici, omdat heel verschillende kiezers zich dan in hetzelfde verhaal kunnen herkennen. Maar over omstreden standpunten is het soms ´handiger’ om te zwijgen, omdat juist dan vaagheid al genoeg kan zijn om kiezers wakker te schudden. Dat schrijven Amerikaanse onderzoekers in het tijdschrift Electoral Studies van dit voorjaar, op basis van experimenten onder Amerikaanse kiezers.

De inzichten gelden volgens de onderzoekers trouwens vooral voor kandidaten die veel communiceren via eigen media, zoals websites. Zij kunnen zich gemakkelijker in stilzwijgen hullen over ongemakkelijke standpunten. Maar daar heb je minder aan als je kritisch bevraagd wordt door media die geen stilzwijgen of omzeilen accepteren.

Strategieën doorprikken

En deze campagne viel het me juist op hoe uitgebreid de media de strategieën van lijsttrekkers uitlegden en hun (retorische) trucs doorprikten. Ik kan me niet herinneren dat dat in eerdere verkiezingscampagnes zo sterk is geweest. Een kleine greep: de strategie achter het stilzwijgen en de afwezigheid van vooral PVV en VVD in de eerste grote debatten, wat Rutte zou moeten doen om ‘zijn’ premierbonus te verzilveren, het onthullen van de trollen van DENK, de look-a-like Amerikaanse tour van Jesse Klaver en waarom alle lijsttrekkers hetzelfde reageren op goed nieuws over ouderen. Enzovoorts.

En niet te vergeten de online live-factcheckers. Bovendien namen de media elkaar flink de maat over hun formules: de discussie over de felle aanvallen van Matroos tijdens het RTL-debat, werd weer van commentaar voorzien door de NOS. “Nieuws is meer hoe er na afloop over dat debat gepraat werd dan het debat zelf”, blikte NOS-commentator Ron Fresen terug. En Lubach stak de draak met een uitzending van DWDD waar hardop overlegd werd om een blunder van Krol nog maar eens uit te zenden.

Instant deconstrueren

Het deed me denken aan het boek Het theater van de politiek. Willem Witteveen, bij overlijden in 2014 hoogleraar rechtstheorie en retorica en senator voor de PvdA, schreef het 25 jaar geleden. Volgens Witteveen heeft de democratie baat bij een publieke retorica: een retorica die voor iedereen goed toegankelijk is en helpt om retoriek in debatten waar te nemen. “Het is niet genoeg”, schrijft Witteveen “als politici, journalisten en een handjevol universitaire onderzoekers in de geheimen ingewijd zijn. Een publieke retorica moet gemeengoed zijn, eigendom van iedere burger.”

En juist journalisten van de televisie moesten volgens hem aan burgers uitleggen hoe campagnestrategieën en retorische trucs van politici werken. Debatten zullen veranderen “als het publiek waarvoor de gesprekspartners argumenteren de gebruikte retorische constructies doorziet en redeneringen op waarde kan schatten. Van de aanwezigheid van zo’n geschoold publiek gaat een impuls uit tot verhoging van het niveau van de discussie.”

Dat doorlopend duiden van strategieën en instant deconstrueren - nog een term van Witteveen - van elkaars televisieprogramma’s is soms misschien irritant, maar potentieel een prachtige opmaat naar meer inhoud en betere argumentatie. Hopelijk vanavond.

Petra Jonkers is politicoloog en rechtssocioloog. Eerder publiceerde zij over gedrag en kwaliteit van regelgeving. De gedragscolumn verschijnt wekelijks en wordt geschreven door sociale wetenschappers.

 

 

 

    • Petra Jonkers