Chimpansee reinigt gebit van overleden pleegzoon

Diergedrag

Gaan grafrituelen echt ver terug in de evolutie? Die vraag stelt een primatoloog die het rouwgedrag van een groep chimps bestudeerde.

Pleegmoeder Noel peutert met een graspriet aan het gebit van de overleden jonge chimpansee Thomas. Foto Scientific Reports

Chimpansee Thomas ligt dood in het gras. Naast hem zitten Noel, de adoptiemoeder van Thomas, en Nina, de puberdochter van Noel. Noel duwt voorzichtig de lippen van Thomas uit elkaar. Ze voelt met haar beide duimen in de mond van Thomas en peutert met een grasspriet tussen zijn tanden.

Het tandenpoetsen is teder. Én uniek. Nooit eerder zagen biologen een chimpansee het lichaam van een overleden soortgenoot reinigen met een werktuig. Het gepeuter van Noel roept daarmee vragen op over het besef van dood en leven bij chimpansees en over de evolutionaire oorsprong van grafrituelen bij mensen.

Dat schreven de Nederlandse primatoloog Edwin van Leeuwen en zijn collega’s maandag in Scientific Reports. Van Leeuwen filmde de bijzondere gebeurtenis in een Zambiaans opvangcentrum voor chimpansees.

Van Leeuwen beschreef eerder al de reactie van Thomas’ andere groepsgenoten op zijn overlijden. De meeste chimps zaten stilletjes rond het lichaam van Thomas en raakten hem af en toe aan. Enkele chimps reageerden agressief, eentje sloeg er zelfs op het lijk.

In deze publicatie gaat Van Leeuwen dieper in op het tandenpeuteren van Noel. Het tandenpoetsen is liefdevoller dan het meeslepen of trekken aan het lichaam en meer betrokken dan een simpele aanraking. Door Thomas’ tanden te stoken, schrijven de onderzoekers, laat Noel zien dat ze hem nog steeds ziet als een sociaal wezen en niet als levenloos object.

Dat Noel tussen de tanden van Thomas peuterde is sowieso bijzonder. ‘Sociaal tandenstoken’ is één keer eerder gezien. Twee primatologen beschreven in de jaren 70 een chimpansee (Bella) met een enorme fascinatie voor gebitten van andere chimps. Ze stookte minutenlang met twijgjes en takken tussen tanden van andere chimpansees in haar groep.

Primatoloog Alexander Piel van John Moores University noemt het artikel ‘provocatief’ en ‘van grote waarde’, maar bepleit ook voorzichtigheid bij de interpretatie ervan. „Tandenpoetsen is nog geen bewijs voor rouw of verdriet”, zegt Piel. „Een meer waarschijnlijke verklaring is dat het gedrag ontstaat uit verwarring, waarbij de dode niet reageert zoals de groepsleden verwachten.”

„Die verklaringen sluiten elkaar niet uit wat mij betreft”, reageert Van Leeuwen. „De band tussen Noel en Thomas was intens. De verzorgers lokten de andere chimpansees weg van het lichaam met lekker eten, maar Noel koos ervoor om dichtbij Thomas te zijn.”

Ook primatoloog James Anderson vindt het artikel waardevol. Hij is niet zozeer onder de indruk dát Noel een grasspriet gebruikt, maar wel van de tederheid waarmee ze die hanteert. Anderson kent maar twee andere beschrijvingen van chimpansees die een lijk schoonmaken. Primatoloog Christophe Boesch zag chimpansees vliegen rond een lichaam wegmeppen en vliegeneitjes verwijderen. En zelf zag Anderson dat chimpansees stro wegveegden van een chimp die in gevangenschap overleed. „Die voorbeelden tonen dat de neiging om te zorgen voor lichamen mogelijk ouder is dan de menselijke samenleving”, zegt Anderson.

Het aanraken en schoonmaken van het dode lichaam staat centraal in vrijwel alle menselijke grafrituelen. In een groot overzicht dat Britse en Amerikaanse antropologen onlangs publiceerden in Journal of Cognition and Culture blijkt dat in alle onderzochte culturen doden worden aangeraakt, vaak door de naaste familie. Aanraking speelt een cruciale rol in rouwverwerking bij mensen wereldwijd, concluderen de onderzoekers.

    • Lucas Brouwers