‘Bezorgd’ is een betere diagnose

De boze burger

De ontevreden burger ziet machteloos toe hoe anderen beslissen over zijn lot.

Maak kennis met de angstgegner van de gevestigde politiek: de ‘boze burger’. Dat hij of zij geen fantoom is, is zeker. Maar het blijkt uiterst lastig om hem precies te definiëren. Uit onderzoek van de Rotterdamse socioloog Eefje Steenvoorden van vorig jaar blijkt dat de bezorgde burger „een perceptie van onbeheersbare verslechtering van de samenleving” heeft, en een gevoel van „collectieve machteloosheid” om daar wat aan te doen.

Dat hangt samen met het beeld dat opdoemt uit een analyse van het consumentenvertrouwen van het CBS. Ouderen hebben beduidend minder vertrouwen in de economie. Dat geldt ook voor laagopgeleiden. Voor gepensioneerden was deze crisis anders dan vorige recessies: voor het eerst merkten ze die direct in hun koopkracht doordat pensioenen niet werden geïndexeerd of zelfs gekort. Tot nu toe waren gepensioneerden immuun voor recessies, zegt CBS-econoom Peter Hein van Mulligen. Hun pensioen bleef gelijk. Nu hebben de kortingen het vertrouwen aangetast.

De snelle verhoging van de pensioenleeftijd riep daarnaast de woede op van nog werkende zestigplussers. Vooral laag- en middelbaar opgeleiden voelden zich overvallen en boos, bleek uit een onderzoek van het demografisch instituut NIDI in 2015 onder 6.000 oudere werknemers. Van de lageropgeleiden was een ruime meerderheid erg boos tot heel erg boos.

De ontevreden burger is vaak iemand die zelf weinig kan doen aan zijn eigen lot. Dat geldt voor ouderen die machteloos moeten toezien hoe anderen beslissen over de hoogte van hun inkomen. Het geldt ook voor wat het ‘precariaat’ wordt genoemd: veelal mensen aan de onderkant van de inkomensladder die moeite hebben de eindjes aan elkaar te knopen, en maar een klein zetje van de armoede verwijderd zijn.

Maar generaliseringen zijn link. Neem Nederlanders met een migratieachtergrond, van wie ouderen relatief optimistisch zijn. Anders dan autochtonen geloven zij nog dat hun kinderen het beter krijgen dan zijzelf. Hun kinderen zien dat zelf echter heel anders. SCP-directeur Kim Putters: „Die voelen teleurstelling over het moeilijk vinden van werk, en het voortdurend worden aangesproken op hun afkomst.”

Mensen kunnen zich zorgen maken over de richting die de samenleving uitgaat, zonder dat dit direct henzelf betreft. „Met mij gaat het goed, maar met ons gaat het slecht”, is een diagnose die al langer uit veel onderzoek opdoemt. Dat noopt tot grote voorzichtigheid, en maakt de ‘bezorgde burger’ zo ongrijpbaar.

    • ---