China beoordeelt straks alle burgers op basis van big data

Burgerscore Digitale superstaat China ontwikkelt een ‘sociaal krediet-systeem’ om met data de eerlijkheid van burgers, bedrijven en overheidsinstellingen te meten. ‘Betrouwbaren’ worden beloond, ‘onbetrouwbaren’ aan de digitale schandpaal genageld.

Foto: iStock

Boer Leng Cheng staat op de ‘rode lijst’ van zeer betrouwbare inwoners van Yuyao, een plattelandsgemeente ten westen van de havenmetropool Ningbo. Hoewel hij weinig verdient en geen bezittingen heeft, krijgt hij een flinke lening van de Yuyao Rurale Coöperatieve Bank.

Tijdens de ‘ethische kredietcontrole’ had de bank hem 94 van de 100 haalbare sociale kredietpunten toegekend. Belangrijk onderdeel van deze controle was een digitale rondgang in de databases van de politie, de belastingdienst, het wijkkantoor en het regionale Bureau voor Openbare Betrouwbaarheid. Daaruit blijkt dat Leng plichtsgetrouw is, nooit een misstap heeft gezet en de vleesgeworden ‘harmonie’ is. Kortom, een socialistische modelburger.

Yuyao is een van de 44 steden in China waar het nieuwe, nu nog experimentele ‘sociaal krediet-systeem’ vorm krijgt. Dat systeem moet de greep van de Chinese autoriteiten, die het spectaculair groeiende internet aan het temmen zijn, nog verder verstevigen.

Hond niet aangelijnd? Minpunten

Het idee van de sociale kredietscore is door middel van het verzamelen en analyseren van grote hoeveelheden digitale informatie iedere burger, ieder bedrijf en iedere overheidsdienst punten toe te kennen.

Er wordt gebruikgemaakt van zowel informatie die wordt verstrekt door de politie, financiële instellingen en de overheid als van persoonlijke data van burgers van internetbedrijven. Niet alleen het tijdig afrekenen van aankopen en het aflossen van leningen levert punten op, ook een blanco strafblad, respect voor de autoriteiten en onberispelijk internetgedrag zijn van invloed op de scores.

Hoe het sociale kredietsysteem vanaf het geplande invoeringsjaar 2020 precies gaat werken, is nog onduidelijk. Het is niet bekend of er één of meerdere overkoepelende instanties komen voor het analyseren van data.

Bij wijze van proef werken de autoriteiten nauw samen met internethandelshuis Alibaba, zoekmachine Baidu, de sociale media van Tencent en andere internetbedrijven. Zij beschikken over enorme hoeveelheden data van de bijna 800 miljoen Chinese internetters. Over de exacte aard van de samenwerking met de staat doen de ondernemingen uiterst geheimzinnig.

In Yuyao wordt gewerkt met rode, grijze en zwarte lijsten en een puntensysteem. De loyale, rechtschapen burgers die de waarden van de Communistische Partij uitdragen komen op de rode lijst, de verslaafden, criminelen, ordeverstoorders en querulanten op de zwarte lijst. In andere plaatsen wordt geëxperimenteerd met een opdeling van de bevolking in A-, B-, C- of D-burgers.

Allerlei soorten gedrag kunnen gevolgen hebben voor de burgerscore. In Jinan, de hoofdstad van Shandong, verliezen inwoners punten als zij hun hond niet aan de lijn uitlaten. In Shanghai doen volwassen kinderen er goed aan voor hun bejaarde ouders te zorgen, want anders verliezen zij ‘sociaal krediet’.

Het is nog niet precies duidelijk wat de exacte consequenties zullen zijn van het hebben van een goede of slechte score. Er zijn wel voorbeelden bekend uit lopende experimenten, waaruit blijkt dat een slechte score verstrekkende gevolgen kan hebben: je kunt bijvoorbeeld geen lening krijgen bij een bank, het land niet verlaten of je kinderen worden niet toegelaten tot bepaalde scholen.

Lees ook: In China is The Circle al werkelijkheid. Over de alomvattende berichtenapp WeChat, die de Chinese overheid geïnteresseerd volgt.

Eerlijkheidscrisis

De invoering van de sociale kredietscore is volgens de regering uiteraard ingegeven door de beste bedoelingen, namelijk het bestrijden van de ‘eerlijkheidscrisis’ (dixit president Xi Jinping). „Laat de betrouwbaren vrijelijk bewegen onder de hemel, terwijl de onbetrouwbaren worden belemmerd om ook maar één stap te zetten”, vertaalde het Volksdagblad het jargon in de in 2014 en 2016 gepubliceerde plannen.

‘Onbetrouwbaren’ zijn bijvoorbeeld de makers van nep-producten, artsen die patiënten tillen bij de medicijnen-verkoop, militairen die baantjes verkopen en ambtenaren die hun superieuren voorliegen over productiecijfers om hun promotiekansen te verbeteren. Maar ook dissidenten, kritische journalisten, activistische advocaten, Tibetanen en Oeigoeren. ‘Betrouwbaren’ zijn de ordentelijke, vaderlandslievende en de Communistische Partij getrouwe burgers.

Wij zijn van jongs af aan gewend aan het bestaan van ‘big brother’ in onze leven

‘Onbetrouwbaren’ kunnen stevig worden aangepakt. Zakenman Gao in het stadje Shishi ontdekte onlangs dat hij in januari met naam, adres, foto en identiteitskaartnummer op de experimentele digitale zwarte lijst van Fujian van ‘wanbetalers’ is geplaatst. Hij kon opeens geen vliegtickets meer kopen en zijn dochter werd van een privé-school gestuurd.

De Beijingse auteur en sociale commentator Murong Xuecun is een van de zeer weinigen in China die het sociale kredietsysteem durfde te bekritiseren. In Beijing wordt hij altijd gevolgd door agenten van de staatsveiligheid, maar in Shanghai kan hij ongestoord met buitenlandse journalisten praten. „Als de socialemediabedrijven gaan meewerken – en zij hebben geen keuze – gaat dit project veel verder dan alleen het censureren van het nieuws en het internet”, zegt de schrijver van het nog te verschijnen 2072, een sciencefictionboek over de digitale totalitaire staat.

„Wij zijn van jongs af aan gewend aan het bestaan van ‘big brother’ in onze levens”, aldus Murong. „Op zich is het goed om wanbetalers en fraudeurs op te sporen, maar als ‘big brother’ over ‘big data’ beschikt, worden ook andere groepen bespioneerd. Dat is angstwekkend.”

Geheime proeven

Aan de invoering van het ‘sociaal kredietsysteem’ gaat de registratie van alle internetgebruikers met naam en identiteitskaart-nummer vooraf. Zonder vertoon van een identiteitsbewijs is de aanschaf van hard- en software en telefoonkaarten onmogelijk. Dat geldt ook voor de toegang tot WeChat, Sina Weibo en e-mail. Het gebruik van schuilnamen en software om de Grote Digitale Muur te omzeilen, is strafbaar.

„We kunnen daardoor inmiddels data van de meeste internetters achterhalen en analyseren”, zegt Zhou Tao. Hij is hoogleraar informatiewetenschappen aan de University of Electric Science and Technology China, een van de belangrijkste technische universiteiten van Azië. Zijn proeven met 18.000 studenten in de provincie Sichuan vormen bouwstenen voor de nieuwe digitale wereld in China.

Hij en zijn team verzamelen de data van de gedigitaliseerde toegangspassen tot de campus, de universiteitsbibliotheken, de internetclubs en zelfs de toiletruimtes en de appartementen.

Ook hun internetgedrag wordt nauwgezet gevolgd. Wie weinig in de universiteitsbibliotheek zit en vaak laat terugkeert op de campus en veel in de internet-bars van Chengdu zit, heeft mogelijk een probleem. „Op die manier ontdekten wij dat zeker dertig studenten erg eenzaam waren. Die zijn inmiddels geholpen door hun mentoren”, aldus Zhou.

Een vergelijkbaar experiment met twee miljoen studenten op de 147 universiteiten van de provincie Guangdong begint binnenkort. Ook zij zullen in het geheim worden gevolgd. „Dat is om te voorkomen dat de data zou vervuilen.”

Het argument dat hiermee de privacy wordt geschonden wimpelt hij weg. „Wij zijn hier gewend aan controle door de overheid en wie een gewoon leven leidt, heeft niets te vrezen. Wij hebben in het Chinees niet eens een goed woord voor privacy.” Het doel is om de maatschappij te zuiveren van oneerlijkheid en om mensen die het moeilijk hebben op tijd op te sporen en te helpen, zegt Zhou. En, voegt hij er aan toe: „Het biedt consumenten de mogelijkheid om eerlijke leveranciers van de oneerlijke te onderscheiden, en hygiënische restaurants van vervuilde eethuizen.”

Wij hebben in het Chinees niet eens een goed woord voor privacy.

Big brother meets big data

Is het technisch haalbaar om op nationale schaal gegevens te verzamelen van alle burgers en op betrouwbare wijze te analyseren? „Datacrunching zonder foto’s en video’s is betrekkelijk eenvoudig”, aldus Zhou. „Het is geen zwaar Facebook-werk.”

Zijn Beijingse collega Meng Tianguang, politicoloog en big data-expert van de Tsinghua Universiteit, heeft wel twijfels over de haalbaarheid van het project. „Het is nu nog zeer onzeker of voor 2020 alle technologische en bureaucratische problemen kunnen worden opgelost.” Meng helpt de overheid bij het verbeteren van de notoir onbetrouwbare informatiestromen over de economie. 2020 zal niet worden gehaald, denkt hij, omdat de computersystemen van verschillende overheden niet op elkaar aansluiten.

Maar dat op enig moment in de komende jaren ‘big brother’ en ‘big data’ in China elkaar nog nauwer in de armen sluiten, is ook voor hem geen vraag meer. Meng grijnst: „Toen Mao Zedong aan zijn eerste schoonvader vroeg hoe hij een revolutie moest aanpakken, luidde het antwoord: ‘gewoon beginnen en de problemen later oplossen’. Zo gaat het nog altijd.”

Naschrift 20 september 2017: Uit intern onderzoek bleek dat NRC niet kan instaan voor de journalistieke integriteit van dit verhaal. Lees hier meer informatie.