Foto: Frank Ruiter

Rutte in NRC: Turkse premier en ik moeten snel gaan eten

Mark Rutte, VVD-lijsttrekker

Zo’n rel met Turkije „kost me uren en uren, terwijl ik campagne moet voeren”. Mark Rutte hoopt dat zijn VVD weer de grootste partij wordt.

Mark Rutte heeft een korte nacht gehad. Van half tien zaterdagavond tot twee uur zondagmorgen heeft hij aan de telefoon gezeten. Met de Turkse regering. Met collega-ministers. En met zijn voorlichters, om te overleggen over het persbericht dat midden in de nacht naar buiten ging.

Drie dagen voor de verkiezingen is VVD-lijsttrekker Rutte beland in de grootste diplomatieke rel van zijn premierschap. Zaterdag besloot het kabinet om de landingsrechten van het vliegtuig van de Turkse minister van Buitenlandse Zaken in te trekken. Hij wilde campagne komen voeren voor het referendum over de grondwet in Turkije. Zaterdagavond kwam ineens een andere Turkse minister vanuit Duitsland naar het consulaat in Rotterdam gereden. Zij werd tegengehouden en teruggestuurd. In Rotterdam ontstonden opstootjes.

Rutte noemt het besluit om die landingsrechten te ontnemen „een voor de hand liggende, proportionele reactie”. „Terwijl de gesprekken nog bezig waren, dreigde Turkije op televisie met sancties”, zegt Rutte. „Onderhandelen onder chantage, dat doen we nooit.”

Nederland neemt een aparte positie in. De Turkse ministers mochten wel naar Duitsland en Frankrijk komen.

„Alle landen hebben zo hun eigen accenten, maar je ziet overal het ongemak met die Turkse campagne: in Duitsland, Denemarken, Oostenrijk, België.”

Woensdag verkiezingen. Komt het u mooi uit, deze rol als daadkrachtig premier?

„Ik zit hier niet op te wachten. Het kost me uren en uren, terwijl ik campagne moet voeren. Maar het is gewoon mijn werk, het premierschap gaat voor.”

Gaat u uw excuses aan Turkije maken?

„Ik pieker er niet over. Erdogan heeft Nederland vergeleken met nazi-Duitsland. Onacceptabel. Hij zou óns excuses moeten aanbieden.”

U wilt vooral deëscaleren, zei u. Hoe?

„Van onze kant komen er geen nieuwe verklaringen meer. We reageren natuurlijk op de Turken als zij dingen doen die niet kunnen. Het kan best dat dat de komende dagen nodig is. Ik heb tegen de Turkse premier Yildirim gezegd dat we snel moeten gaan eten, omdat ik heel boos ben. Hij ook, zei hij, nou, dan moeten we dat uitpraten.”

Is dit zo principieel dat u het vluchtelingenakkoord met Turkije zou opgeven?

„Je kunt niet je principes aan de kant zetten vanwege welke deal dan ook. Maar ik ben er niet bang voor dat de Turken de link leggen met de vluchtelingendeal. Al was het maar omdat die met Europa is gesloten en niet alleen met Nederland.”

Geert Wilders claimde op Twitter dat u heeft ingegrepen omdat hij zo aandrong.

„Ik denk dat hij dat zelf ook niet gelooft. Daar laat ik het maar even bij.”

Heeft hij u hierover ge-sms’t?

„Nee. Nee.”

Zaterdag stonden er in Rotterdam weer Turkse Nederlanders met rode vlaggen te zwaaien. Het deed denken aan vorig jaar zomer, na de mislukte coup tegen president Erdogan in Turkije. Rutte liet daarvan in tv-programma Zomergasten een fragment zien. Jongens waren aan het rellen en riepen ‘rot op’ in de camera van een NOS-verslaggever. Tegen zulke types, zei Rutte, is maar één reactie mogelijk. „Pleur zelf op.” Hij kreeg veel kritiek.

Denkt u dat die uitspraak nu beter begrepen wordt?

„Dat ‘pleur op’ was gericht tegen een heel specifiek groepje Nederlandse Turken. Zij maakten zelf gebruik van de vrijheid om te demonstreren, maar probeerden intussen een journalist het werk onmogelijk te maken en daarmee de persvrijheid met voeten te treden. Dat kan niet.”

Nederlanders met een migratie-achtergrond begrijpen die opmerking als: wij zijn niet welkom in dit land.

„Ik grijp elke kans om uit te leggen wat ik wél bedoelde. Ik ben een liberale premier. Ik kijk nooit naar afkomst, maar naar wat je bijdraagt. Ik heb juist een pesthekel aan discriminatie.”

In januari suggereerde u in een open brief hetzelfde: doe normaal of ga weg.

„Kijk, als ik dingen zeg, landen die in het publieke debat over minderheden en discriminatie… dat is een soort klankkast. Wat ik zeg, wordt misschien anders begrepen. Maar ik ga mezelf niet censureren vanwege die klankkast.”

Voor het eerst heeft de VVD een campagne die helemaal is opgebouwd rond Mark Rutte persoonlijk. In januari schreef Rutte dus een open brief. In alle ochtendkranten stond zijn hoofd. Was getekend: Mark Rutte. Deze maandag heeft de VVD weer een advertentie laten plaatsen, met tien kleine fotootjes van ‘Mark’. „Eén meter 93, vrijgezel, Nederlands hervormd.”

Hoe ongemakkelijk vindt u het, dat het allemaal om u draait?

„Er komt een moment in ieders leven dat je je niet langer kunt verschuilen achter een partijlogo. Haha! Nee, ik zoek het natuurlijk niet op.”

Het campagneteam heeft u toch moeten overhalen?

„Wat ik echt niet wilde, waren van die traditionele posters, waar de lijsttrekker zo quasi-wilskrachtig de samenleving in staart. Dat vind ik een enorm cliché. Ik heb wel gezegd: oké, ik erken dat deze campagne ook over leiderschap gaat. Niet alles is in de afgelopen jaren gelukt, maar twee grote dingen wél. We zijn uit de economische crisis en we hebben de vluchtelingenstroom ingeperkt. Wat voor type leiderschap heeft Nederland nodig, daar gaat het over. Dan wil ik daar ook rond voor uitkomen.”

Waarom is uw leiderschap beter dan dat van de rest?

„Ik kan partijen bij elkaar brengen. Nationaal en internationaal. Kijk naar die Turkijedeal, die we deze week een jaar geleden hebben gesloten. Het netwerk, de vriendschappen die je sluit en de kennis die je opbouwt, maken dat mogelijk. Dit weekend had ik daarom kritiek op de lijsttrekkers van D66 en CDA. Nee, die deal is niet perfect. Maar de instroom is wel met 90 procent gedaald. Leiderschap is bereid zijn om onder moeilijke omstandigheden verantwoordelijkheid te nemen.”

Die deal was er onder Sybrand Buma of Alexander Pechtold dus niet gekomen?

„Ik schrik ervan dat zij die deal niet steunen. We moeten na 15 maart, al tíjdens de formatie, in gesprek met Noord-Afrikaanse landen over het terugnemen van migranten. Ik hoop dan natuurlijk aan de formatietafel te zitten, maar ik zal ook tijd vrij moeten maken om met Duitsland en een paar andere landen hierover te spreken. In de Tweede Kamer hebben we aan de VVD, PvdA en de SGP waarschijnlijk niet meer genoeg voor een meerderheid. Dan zijn ook het CDA of D66 echt nodig.”

U verwijt Buma en Pechtold opportunisme?

„Het is schone-handenpolitiek. Ze zitten op de tribune en zien vanaf daar allerlei problemen. Ik vind dat je in de politiek vuile handen moet maken.”

U zegt steeds: geen experimenten. Vinden kiezers dat inspirerend genoeg voor nog eens vier jaar premierschap?

„Ik denk het wel. Politiek is niet: romantisch de hele dag grote nieuwe dingen doen. Politiek is dingen verbeteren in het leven van mensen. Vier jaar geleden zaten we in een grote crisis. Daar zijn we uit, maar het werk is niet af. We moeten er nu voor gaan zorgen dat mensen ook in hun dagelijks leven weer voelen dat het beter gaat.”

Waarom neemt de inkomensongelijkheid dan toe door het VVD-verkiezingsprogramma?

„Dat is geen doel op zich. Wij hebben de afgelopen jaren de uitkeringen op peil moeten houden, door de crisis waren er geen banen. Nu wel. De beste manier om het leven van mensen met een uitkering te verbeteren, is zorgen dat ze aan de slag gaan.”

Iedereen moet voelen dat het beter gaat, maar de één wat meer dan de ander?

„Ik wil dat als je in een uitkering zit, je er niet een procentje meer of minder bij krijgt. Ik wil dat je een baan vindt. Wij maken zelfs geld vrij voor 20.000 beschutte werkplekken. Dat was vroeger echt SP-beleid. We doen het omdat we weten dat er een groep is die niet volledig kan werken.”

Er zitten bijna 500.000 mensen in de bijstand, dat zijn er wel wat meer.

„Ja, maar die zijn niet allemaal arbeidsongeschikt. Het overgrote deel kan gewoon werken. Daar moet de prioriteit liggen. Als ik zeg dat het beter moet gaan, bedoel ik dat niet in de nauwe zin van de koopkrachtplaatjes. Je moet het in je leven merken: niet meer in de file staan, goede verpleeghuiszorg, veiligheid. En een baan vinden.”

U sluit de PVV uit om mee samen te werken. Stel dat u aftreedt, denkt uw opvolger daar ook zo over?

„Het geldt voor de hele VVD.”

Nadat u had gezegd dat u Geert Wilders uitsluit, is de PVV gaan dalen in de peilingen. De tweestrijd die u graag wilde, kwam er niet.

„Ik dicht mezelf veel invloed toe, maar dat ik met één uitspraak een opponent heb laten dalen in de peilingen, lijkt me overdreven.”

Kiezers vinden het toch belangrijk of een partij gaat meeregeren?

„Het is onpeilbaar of Wilders de grootste wordt. Ik kan alleen waarschuwen dat de kans nog steeds levensgroot is. Dan heb je chaos. Internationaal staan we dan slecht op de kaart. Dan moet je de hele wereld eerst uitleggen dat Wilders geen premier wordt omdat andere partijen niet met hem willen samenwerken. De formatie gaat dan heel lang duren. Dat kunnen we ons niet veroorloven. Al was het maar vanwege die gesprekken met Noord-Afrika. We hebben niet de luxe om hier Belgische toestanden te krijgen, dat je vierhonderd dagen aan het formeren bent.”

Is dat zo? Het levert de staat toch juist geld op als de dure plannen van een nieuw kabinet op zich laten wachten?

„Dat is waar. Maar nu het beter gaat met de economie, wil je dat ook zichtbaar maken in de samenleving. Daar kun je geen maanden mee wachten.”

Blijft u aan als Wilders wint?

„Ik maak me niet afhankelijk van andere partijen, maar als ik niet door kan als premier, ga ik weer de Tweede Kamer in. Anders zit ik in een kabinet de volgende minister-president in de weg.”

Blijft u ook als de VVD de grootste wordt maar wel twintig zetels verliest?

„Ik blijf. In de laatste dagen gaat de VVD een enorme upswing krijgen. Ik denk dat we er nog tussen de zeven en twaalf zetels bij kunnen krijgen, misschien kunnen we zelfs die 41 van de vorige keer evenaren.”

Hoe wilt u dat doen, in drie dagen?

„Ik denk dat mensen terugkeren bij de VVD. Ze hebben behoefte aan een lijsttrekker die straks in staat is van een veelheid aan partijen een verstandige coalitie te smeden.”

Dus u kunt uw ego wel genoeg opzij zetten en Alexander Pechtold niet?

„Niemand kan zijn eigen ego uitzetten. Maar als premier moet je wel je ego onder controle houden. Nu en dan lukt me dat.”

    • Thijs Niemantsverdriet
    • Annemarie Kas