Jules Unlimited is niet meer dan oeh-en-ah-wetenschap

wetenschap op tv

Jules Unlimited keert terug. Populair-wetenschappelijke tv is populair. Maar mag er ook wat zwaarders bij?

Presentatoren Maurice Lede, Eva Koreman en Jamie Trenité. Foto: Wessel de Groot/BNN-VARA

Vraag iemand van boven de 25 naar Jules Unlimited en ogen worden groter en mondhoeken gaan omhoog. Van 1990 tot 2005 veroverde het programma, met presentatoren als Menno Bentveld en Pieter-Jan Hagens, een plek in het hart van de Nederlandse televisie. „Die generatie heeft een gevoel bij Jules”, zegt eindredacteur Marijtje van Amersvoort, die al vanaf 2000 bij het VARA-programma betrokken is.

Het format: presentatoren – dit seizoen Maurice Lede, Eva Koreman en Jamie Trenité – gebruiken zichzelf als proefpersoon bij wetenschappelijke experimenten. Actie met inhoud.

Populair-wetenschappelijke tv lijkt populairder dan ooit. Proefkonijnen (BNN) sloot afgelopen week zijn zesde seizoen af, Galileo (RTL) is sinds 2016 elke doordeweekse avond te zien. En dan zijn er nog de colleges van DWDD University (VARA) en De Kennis van Nu (NTR). „De aandacht voor wetenschap neemt toe”, zegt Rob van Hattum, maker van wetenschapsprogramma’s bij de VPRO, waaronder Tegenlicht.

Maar hebben zulke programma’s ook wetenschappelijke waarde? Jules Unlimited heeft daar in ieder geval weinig mee te maken, vindt filosoof Bas Haring, die zelf als expert aanschuift bij Proefkonijnen. „Het gaat om technische gadgets.” Ook Rob van Hattum vindt het „opnieuw een technologie- en adventuren-programma” waarbij de ervaring van de presentator het belangrijkst is. „Het Klokhuis voor volwassenen.” Eindredacteur Van Amersfoort: „Als het wetenschappelijk interessant is, maar het is niet te beleven, zeggen we het af.” De redactie let er wel streng op dat alles klopt. „De expert is onze rechter.”

„Leuk, die proefjes”, zegt hoogleraar neurowetenschappen en NRC-columnist Jeroen Geurts. „Maar begrijpt de kijker ook hoe het is om wetenschap te bedrijven? Zo’n experimentje doe je niet zomaar.” Natuurlijk, experimenteren is óók een deel van de wetenschap, zegt afzwaaiend voorzitter van de Vereniging voor Wetenschapsjournalistiek Joost van Kasteren. „Maar dat is iets anders dan het betere stunt- of vuurwerk. Dit is oeh-en-ah-wetenschap.”

Van Hattum noemt Proefkonijnen een „buitengewoon lichtzinnig” programma dat „met zevenmijlslaarzen” door de wetenschap gaat. Galileo vindt hij „aangekochte filmpjes en af en toe een experimentje. Daar kan ik geen diepgravende wetenschap in ontdekken”. Bij De Kennis van Nu gaat het dan wel „serieus” over wetenschap, al is het wat schools, vindt hij.

Hoe moet het dan wél? Bas Haring vindt Proefkonijnen, waar hij dus zelf aan meewerkt, een goed voorbeeld. „Het lijkt plat vermaak, maar is het stiekem júist niet. Het gaat over de vraag die gesteld wordt, en wat je moet doen voor een antwoord.”

Dus een populair-wetenschappelijk programma moet de keuzes en onzekerheden van het proces laten zien. Discussies aanwakkeren. Knippen in DNA kan spierziektes aanpakken, maar gaan we dan ook designerbaby’s maken, bijvoorbeeld.

Alleen, de balans mist nu een beetje, erkent Ionica Smeets, hoogleraar wetenschapscommunicatie aan de Universiteit Leiden. „Lichte programma’s zijn geen probleem, maar nu is er weinig voor mensen die diepgang willen.”

Helaas zijn er maar weinig wetenschappers die ingewikkelde informatie kort en krachtig overbrengen. Haring: „Het is heel moeilijk. Je moet de waarheid een beetje onrecht aandoen, wil je het begrijpelijk maken.”

Daar is Jeroen Geurts het niet mee eens. „Ja, als je vijf minuten krijgt, is de kans groter dat je de waarheid onrecht aandoet. Maar dat moeten we dan maar gewoon niet willen. Ik heb DWDD al zeven keer afgezegd.”

Robbert Dijkgraaf, die doet het goed, zegt iedereen. Hij kan de expert én de leek bedienen. Knap hoe hij bij DWDD University miljoenen mensen een vol uur kan boeien met zwarte gaten. Hij gebruikt heldere metaforen, zegt Geurts, en verdraait niks. Maar dat is niet zijn enige verdienste, volgens Smeets. Voorheen kwamen alleen de sulletjes op tv, was het idee. Dat is door Dijkgraaf verleden tijd: „Dijkgraaf is van zo’n onbesproken academische kwaliteit, dat andere wetenschappers nu ook durven.”

Jules Unlimited wordt om 20.30 uur uitgezonden op NPO 3.

    • Menno Sedee