Recensie

Rozerode flamingo’s in een Hollands landschap

Tentoonstelling

Aert Schouman behoort tot de top van de vogelschilders. In Dordrecht is nu een groot deel van zijn werk te zien: enorme doeken met het „gewiekte pluimgedierte”.

Twee vogels in boom, door Aert Schouman

„Gewiekte pluimgedierte”: zo noemde Aert Schouman de vogels. Niet alleen de inheemse, maar ook de exotische. Hij legde zich toe, als een van de eersten, op de weergave van vogels als levendige dieren met kleurrijke veren en vleugels. En let daarbij vooral op de entourage.

Met gerust hart plaatst hij een rozerode flamingo in een Hollands landschap met hooimijt, molen en dorpsgezicht of maakt hij van een eend een bosvogel. Papegaaien, ara’s en een toekan vliegen rond in de parken van vaderlandse aristocratie.

Het Dordrechts Museum bestaat 175 jaar en viert dat met een grote tentoonstelling over de in Dordrecht geboren natuur- en vogelschilder Aert Schouman (1710-1792). Schoumans beschilderde wandbespanningen zijn lange tijd opgeslagen geweest en nu voor het eerst tentoongesteld.

Reusachtige doeken

Het museum heeft zich alle moeite getroost de geschiedenis van de reusachtige doeken te achterhalen (omzwervingen, lange tijd opgerold op een zolder) en in een reconstructie van destijds te presenteren. Genoemde flamingo tussen het riet, met een bergeend, nijlgans en mandarijneend in zijn entourage, is oorspronkelijk geschilderd voor het Stadhouderlijk Kwartier in het Haagse Binnenhof voor prins Willem V.

Met zijn natuuruitbeeldingen haalde Schouman de buitenwereld naar binnen. Ondertussen was de buitenwereld een en al natuur: vanuit de vorstelijke vertrekken had men uitzicht op parken en tuinen waar zich watervolières bevonden en menagerieën. De geschilderde flamingo’s, pauwen en pelikanen en ook de herten, apen en zwijnen liepen buiten in het echt rond. Natuurverzamelingen hoorden bij die tijd, verrijkt met het exotisch gedierte dat de VOC-kapiteins van hun verre zeereizen meenamen.

De top van de vogelschilderkunst

Met 340 vogelschilderijen hoort Schouman tot de top van de vogelschilderkunst. Hij gebruikte opgezette dieren als model en verdiepte zich in de natuurwetenschappelijke ontwikkelingen van zijn tijd. In de uitstekend verzorgde catalogus wordt hij getypeerd als ofwel een „kunstzinnig wetenschappelijke tekenaar” of een „wetenschappelijk geïnformeerde kunstenaar”. Hij is beide. Kunst en natuurhistorie gaan samen.

Het interessante is dat hij de dieren plaatst in een dramatische setting. Zo rent enkele keren een hond het schilderij binnen die een eend van een nest verjaagt of die onrust veroorzaakt tussen de vogels. Ze schrikken, kijken elkaar aan, slaan hun vleugels open of halen met hun snavel uit naar de andere pluimgedierten. Al horen we de dieren niet roepen of snateren, het lijkt of ze drukdoende zijn in een lawaaiige conversatie.

Hiermee geeft Schouman de dieren menselijke trekken en brengt hij een wervelende dynamiek aan in de aquarellen, behangelschilderingen of tekeningen. Alle elementen van het schilderij zijn op elkaar betrokken, geheel volgens de klassieke regels van de schilderkunst.

De expositie is meer dan natuur alleen, en terecht. Schouman is een veelzijdig kunstenaar die glas graveerde, portretten schilderde, topografische onderwerpen vastlegde en boeken illustreerde.

Voorbode van romantiek

Een hoogtepunt van portretkunst is het Zelfportret uit 1730. De twintigjarige Schouman beeldt zichzelf af met roodbruine schildersmantel achter de schildersezel met palet in de hand, Goudse pijp in de mond en met een secure lichtval op zijn gezicht. Let vooral op de achtergrond waarop een schedel is te zien op de schoorsteenmantel, beeldhouwwerken en schetsen. Hoewel Schouman formeel gesproken tot het classicisme behoort, vinden we in dit schitterende zelfportret al een voorbode van de romantiek.

Hier toont zich de kunstenaar niet als een dienstbaar ambachtsman, maar als een zelfbewust kunstenaar die de werkelijkheid naar zijn hand zet. En dat deed hij: bij hem zijn roodborst of ijsvogel even exotisch als een koningsfazant.

    • Kester Freriks