Rare hemelfoto’s van een versnipperd team

Amsterdam, 2 maart, 19.30 uur, met maan (linksboven) en Venus. AW

Het AW-team is uiteengevallen. De kern woont nog in Nederland, de rest vond werk in Kabul en Dili. Dili is de hoofdstad van Oost-Timor.

Het zijn steden zonder toeristen. Dili ligt 9 graden ten zuiden van de evenaar, Kabul ligt er 35 graden boven. Het ongerief komt van hun oosterlengte: die is 69 graden in Kabul en 126 in Dili. Er is een tijdsverschil met Amsterdam van 3,5 respectievelijk 8 uur. Als Dili de luiken sluit begint Amsterdam aan de dag.

Wederwaardigheden worden per smartphone uitgewisseld. In Dili zijn veel wegen modderig als het regent. In de zee zitten vriendelijke zeekrokodillen, in de stad vliegen ringmussen en zebravinken. Wat er in Kabul rondvliegt is onbekend, het teamlid daar leeft tussen wachttorens, prikkeldraad en gepantserde auto’s. Ze ziet geen zon en geen maan. Of liever gezegd: dat is praktisch het enige wat ze ziet. Ze stuurde laatst zomaar een mooie foto van de maan.

Een week of twee geleden rees de vraag of het mogelijk zou zijn om op één-en-hetzelfde moment vanuit Amsterdam, Kabul en Dili een smartphonefoto van de maan te maken. Just for fun. Om te bewijzen dat je vanaf drie plaatsen op aarde tegelijk hetzelfde hemellichaam kunt zien.

Op 2 maart was het zicht in Kabul en Amsterdam redelijk, maar post Dili meldde darmlast

Zou het kunnen? Dili zag de bui al hangen en weigerde op voorhand speciaal voor zo’n foto op te staan. No way. Tussen 24.00 – 07.00 Dilitijd blijven wij onder de klamboe. Amsterdam had eenzelfde eis.

Amsterdam, 2 maart, 19.30 uur, met maan (linksboven) en Venus.
AW
V.l.n.r. Amsterdam, 2 maart, 19.30 uur, met maan (linksboven) en Venus; Kabul, 2 maart, 15.30 uur (Nederlandse tijd); Dili, 2 maart, 11.30 uur (Nederlandse tijd). Alleen de maan is te zien.
AW, Y. Cornelissen, J. Knip

Deze randvoorwaarden maakten de zaak zo onoverzichtelijk dat aan een strak-systematische aanpak niet viel te ontkomen. Uitkomst bood de site www.timeanddate.com. Voor alle dagen van de maand en voor alle steden gaf deze site de tijdstippen van maansopkomst en –ondergang. Toen die van maart op een rij waren gezet bleek dat de maan in Nederland soms per etmaal meer dan 16 uur boven de horizon staat (zoals op 6 maart) en soms (21 maart) nog geen 9 uur. Voor Dili, dicht bij de evenaar, is het steeds 12 à 13 uur. Logisch: de maan draait in hetzelfde vlak om de aarde als de aarde om de zon, en in haar tocht langs de hemel passeert zij maandelijks de plekken die de zon in de loop van het jaar aandoet.

Met behulp van de site werden tijdbalken getekend waarop voor een aantal kritische dagen per stad was aangegeven wanneer de maan er zichtbaar was. Tijden in GMT en zoeken naar de overlap. Het bleek dat het tijdvenster voor de beoogde onderneming uitsluitend afhangt van de maansopkomst in Amsterdam en de maansondergang in Dili.

Op 21 maart is het venster ongeveer 2 uur breed maar komt het in Amsterdam slecht uit. Op 14 maart is het venster 3 uur breed en ligt de beperking in Kabul. Maar rond 7 maart was het venster 5 uur open zonder grote problemen, zij het dat de Amsterdamse maan samen met de zon aan de hemel stond. Hardnekkige bewolking bedierf het project.

Daarmee was al rekening gehouden. In een andere opzet was besloten te proberen op een zelfde dag, maar met wat speling in de uren, een foto te maken van de ‘indrukwekkende samenstand’ van de jonge maan en Venus zoal die voor begin maart was aangekondigd. Venus is net zo makkelijk te fotograferen als de maan.

Kabul kwam al op 1 maart met een schitterende opname. Even was de lucht er kraakhelder geweest, ondanks de Afghaanse gewoonte kachels en fornuizen te stoken op plastic, afgewerkte olie en versnipperde autobanden. Helaas lag Amsterdam op 1 maart onder de wolken.

Op 2 maart was het zicht in beide steden redelijk, maar meldde post Dili darmlast en sterk wisselende bewolking. Dat was extra jammer omdat het vermoeden bestond dat Venus daar, negen graden ten zuiden van de evenaar en met de zon alweer bijna in het lentepunt, tegen de avond niet rechtsonder de maan zou staan, maar er pal beneden of zelfs een beetje linksonder. Bedenk: rond deze tijd staat de zon er ’s middags in het noorden. Nu was en bleef dat onzichtbaar.

Waar zou Venus gestaan hebben? Kosmografische sites van Singapore, Jakarta en het Australische Darwin gaven geen uitsluitsel. Tabellen met tijdstippen van opkomst en ondergang van planeten, ook bij timeanddate.com, wekten de indruk dat Venus ’s avonds op alle plaatsen ongeveer even snel, en dus even schuin, naar de horizon zakte. Steeds ging de maan ongeveer 95 minuten na Venus onder. Het verstand staat erbij stil.

Vreemd genoeg bleek later dat ook de planeet Mars aan de hemel moet hebben gestaan, en wel precies tussen maan en Venus in. Niets van gezien. Ook niet op de foto’s terug te vinden, trouwens, terwijl voor de helderheid (magnitude) van Mars 1,34 wordt opgegeven. Er zijn maar twintig sterren die helderder zijn en – nu komt het – drie daarvan waren ook werkelijk op een Kabulse iPhone-foto te vinden (niet hierboven). Ook alweer verbazingwekkend, want Venus stond in het armzalige sterrenbeeld Vissen dat in wijde omtrek geen heldere sterren kent. Je moet wel aannemen dat de groothoeklens van de telefoon ook sterren als Aldebaran en Capella gevangen heeft. Wij zoeken dit nog verder uit.

    • Karel Knip