Spuit elf

Ewoud Sanders

Van oudsher positioneert het CDA zich als de partij van christelijke normen en waarden, en ook nu weer. In het huidige verkiezingsprogramma staat: „Onze waarden zijn geïnspireerd door het christendom. Waar normen met de tijd veranderen, vormen de christelijke waarden voor het CDA een blijvende [sic] houvast.”

Voor het CDA zijn normen en waarden niet vrijblijvend, zo verduidelijkt het verkiezingsprogramma. „Verworven vrijheden worden begrensd door verantwoordelijkheid en respect voor elkaar.”

Het CDA signaleert en vreest juist een toenemend gebrek aan respect. Zo wordt de vrijheid van meningsuiting volgens deze partij door sommigen misbruikt om te beledigen en te kwetsen.

In het Carré-debat zei Sybrand Buma tegen Lodewijk Asscher, toen het eigen risico in de zorg ter sprake kwam: „Vier jaar geregeerd, ieder jaar de eigen bijdrage omhoog en nou komt spuit elf en die zegt: nee, het gaat terug naar nul.”

Buma noemde Asscher een spuit elf om te scoren, want daar gaat het om in politieke debatten. Deelnemers hopen dat zij op radio en tv worden geciteerd.

Dat is Buma gelukt. Spuit elf deed het goed in de media, dus Buma heeft zich hier even mee kunnen profileren. Belangrijker lijkt mij echter de vraag of hij hiermee ook de normen en waarden van het CDA heeft kunnen uitdragen. Getuigt het van respect (een woord dat achtmaal in het CDA-programma voorkomt) om de vicepremier van Nederland een spuit elf te noemen? Sluit dit aan bij de waarden (een woord dat 35 keer in het CDA-programma voorkomt) die deze christelijke partij voorstaat?

Ik zou zeggen: nee, maar Buma denkt daar anders over. Toen hem na het debat werd gevraagd wie hij de beste vond, zei hij zonder zelfspot: „Dat was ik zelf.” Wellicht deed dit bijbelvaste CDA-aanhangers even denken aan Spreuken 11:2 („Hoogmoed leidt tot schande, wijsheid kenmerkt wie bescheiden is”), maar dat is niet gepeild.

Bij lezers van deze rubriek leidde Buma’s populistische karakterisering tot de vraag waar de uitdrukking spuit elf vandaan komt.

De volledige vorm luidt: spuit elf geeft (ook nog) modder. Je zegt dit als iemand ongevraagd of achteraf met een onbeduidende opmerking komt. Verkort wordt spuit elf gebruikt als typering voor iemand die je niet serieus hoeft te nemen.

Waar deze uitdrukking, die in 1902 voor het eerst is opgetekend, vandaan komt, is niet met zekerheid bekend. Het meest waarschijnlijk is dat er oorspronkelijk een brandweerspuit mee werd bedoeld. Als de brandweer bij het blussen water uit een sloot of gracht pompte, konden er problemen ontstaan. De laatst aangesloten slang kon soms alleen nog modder opzuigen – niet effectief om een brand mee te blussen. Die slang zou „spuit elf” zijn genoemd, ook omdat elf van oudsher wordt beschouwd als het gekkennummer of gekkengetal.

In discussies in de Tweede Kamer is spuit elf bij mijn weten in 1970 voor het eerst gebruikt. En wel door een lid van de Anti-Revolutionaire Partij, een partij die later opging in het CDA. Het was toen een algemene opmerking („spuit elf geeft nog een beetje politieke modder”), niet op de man gespeeld. Ik vermoed dat men zo’n persoonlijke aanval indertijd ongepast had gevonden, maar normen en waarden veranderen met de tijd, zelfs bij het CDA.

Ewoud Sanders schrijft elke week over taal. Twitter: @ewoudsanders
    • Ewoud Sanders