Wie is Wilders en wil hij wel regeren?

Vragen stellen aan PVV-leider Geert Wilders is lastig. Hieronder beantwoordt NRC nu vragen over hem. Meer vragen? Stel ze aan de politieke redactie.

Robin van Lonkhuijsen/ANP

De meeste kritiek die de politieke redactie van NRC ontvangt, gaat over Geert Wilders. De critici vallen in twee groepen uiteen: sommige lezers vinden dat we Wilders te elitair behandelen, hem en zijn aanhangers niet begrijpen en met elke opmerking over de PVV-leider onze eigen irrelevantie aantonen. Een grote groep abonnees vindt juist dat we te vaak en te klakkeloos opschrijven wat Wilders zegt en tweet. Waarom krijgt die man zoveel aandacht voor zijn rabiate uitspraken? Waarom zijn we niet veel kritischer over al het onhaalbare en discriminerende dat deze – nota bene veroordeelde – man uitkraamt?

Waar beide groepen gelijk in hebben: wij gaan anders met de PVV-leider om dan met andere politici. Niet omdat wij dat graag willen, maar omdat hij ons anders behandelt. Hij weigert zich door NRC te laten interviewen of anderszins vragen te beantwoorden, is niet beschikbaar voor wederhoor en verbiedt dit ook zijn fractiegenoten. Door zijn persoonsbeveiliging is hij letterlijk onbenaderbaar, hij houdt nauwelijks openbare bijeenkomsten, ontzegt journalisten de toegang tot de zaaltjes waar hij wel is en gaat zelden in debat. De nationale en internationale media waarmee hij wel praat, lijkt hij te selecteren op een gebrek aan kritisch vermogen. Een enkele uitzondering daargelaten.

En Wilders en zijn partij zijn ook uniek, in standpunten, werkwijze en ledental. Daarom deze vragen over de meest bekende, maar misschien minst gekende politicus in Nederland, die na 15 maart wel eens de grootste partij van het land zou kunnen leiden.

Grotendeels is Wilders nog steeds te ‘vangen’ in nieuwsberichten, achtergrondverhalen en analyses en vooral onderzoeksjournalistiek. Maar soms is het nuttig wat we over hem weten nog even op een rijtje te zetten: wie is Wilders, hoe kreeg hij de positie die hij heeft en hoe groot is de kans dat hij gaat regeren? Dat probeert NRC aan de hand van twaalf vragen uit te leggen. Is uw prangende vraag hiermee niet beantwoord, mail die dan naar denhaag@nrc.nl.

Meer kritiek? Uiteraard ook welkom.

Lees en deel ook onze Engelstalige versie van dit stuk: This is Geert Wilders, the Dutch populist who could win but not rule

1. Wie is Geert Wilders en hoe is hij in de politiek terecht gekomen?

Geert Wilders (1963) is geboren in Venlo, als nakomertje van een adjunct-directeur van kopieermachinemaker Océ en een huisvrouw met Indische roots. Hij heeft zijn jeugdige zelf omschreven als ‘een rebel’ die lastig was voor zijn rooms-katholieke ouders. Volgens zijn oudere broer Paul, die in tegenstelling tot Wilders’ zussen recentelijk de publiciteit heeft gezocht, was de jonge Geert „een verschrikkelijke plaaggeest, egocentrisch en agressief”.

Wilders deed het niet geweldig op school en na de mavo en de havo wilde hij de wereld zien. Voor een reis naar Australië had hij niet genoeg geld, dus ging hij op zijn zeventiende naar een kibboetsachtige mosjav in Israël; een vormende ervaring voor zijn latere politieke ideeën. Na zijn militaire dienstplicht volgde hij een opleiding gericht op sociale verzekeringen en ging voor de overheid werken: bij de Ziekenfondsraad en later de Sociale Verzekeringsraad. Hij ging in Utrecht wonen, en zag zowel door zijn werk als in zijn wijk Kanaleneiland immigranten die niet meekwamen of profiteerden van het Nederlandse systeem. Ook het poldermodel ging hem tegenstaan, schrijft hij in zijn autobiografische boekje Kies voor Vrijheid.

Hij sloot zich in 1989 aan bij de VVD en het jaar daarop werd hij fractiemedewerker in de Tweede Kamer.

In 1998 kwam hij zelf op de lijst, op een schijnbaar onverkiesbare plek 45. Maar de VVD haalde 38 zetels en na de formatie kwam er plek voor Wilders in de Kamer. Daar is hij sindsdien bijna niet meer weggeweest. Alleen Kees van der Staaij en Khadija Arib zitten na 15 maart langer in de Kamer dan hij.

Beluister de tweede aflevering van onze politieke podcast Haagse Zaken, over PVV-leider Geert Wilders.

2. Is hij geradicaliseerd?

Wilders was altijd een rechtse VVD’er, zowel op sociaal-economisch gebied als cultureel. Hij uitte al zorgen over moslimextremisme voor de aanslagen van 11 september. Begin 2002 betrad Pim Fortuyn het politieke toneel en liet zien hoe je met populistisch-rechtse provocatie uit het niets een beweging start. Wilders bekritiseerde Fortuyn toen nog omdat die „alle moslims op één hoop gooit”.

De opkomst van en moord op Fortuyn schudde de hele Nederlandse politiek op en na zijn dood sprong Wilders samen met collega-Kamerlid Ayaan Hirsi Ali in het gat van de islamofobie. Intussen raakte Wilders, die in de fractie bekend stond als harde werker en een verbaal kanon maar geen hoogvlieger, binnen zijn partij gefrustreerder. Hij zou hebben gehoopt met zijn specialisme op sociale zekerheid staatssecretaris te worden in 2002, maar die post ging naar de politiek onervaren Mark Rutte. Toen die in 2004 doorschoof naar Onderwijs, werd Wilders weer overgeslagen. Kort daarna schreef Wilders samen met collega Gert-Jan Oplaat een intern manifest waarin ze de VVD opriepen op tien punten een rechtsere koers te varen. Wilders kreeg ruzie met fractievoorzitter Van Aartsen over de mogelijke toelating van Turkije tot de Europese Unie. Al zijn politieke vrienden trokken hun handen van hem af. Hij verliet de partij, maar hield zijn zetel.

Lees de NRC Programmawijzer, een overzicht van de verkiezings­programma’s. Met een handig filter lees je alleen over de partijen en onderwerpen die je het meest interesseren.

In 2005 bedacht hij de naam Partij voor de Vrijheid (PVV) en kwam hij met een ‘onafhankelijkheidsverklaring’. Hij voerde eerst succesvol campagne tegen de Europese grondwet in het referendum van 2005 en haalde een jaar later negen zetels in de Tweede Kamer. Zijn voornaamste schietschijf werd de islam, waar hij zowel in het parlement als in opiniestukken en televisieoptredens zijn kritiek op richtte. Geleidelijk werden zijn standpunten radicaler. Het onderscheid tussen extremisme en de islam verdween en het geloof zelf werd voor hem een verwerpelijke, totalitaire ideologie. Hij begon de Koran met Mein Kampf te vergelijken en wil dit boek verbieden. Hij heeft ook een belasting op het dragen van een hoofddoek voorgesteld, de deportatie van miljoenen moslims uit Europa, en wil zowel uit de euro als uit de EU. Daarnaast is Wilders zich steeds meer gaan verzetten tegen ‘de elite’, andere partijen en media in het bijzonder. Zijn sociaal-economische ideeën werden tegelijk linkser: behoud van AOW, sociale zekerheid en ouderenzorg werden speerpunten voor de PVV.

Wilders wordt steeds extremer: hij is een politicus die grondwetswijzigingen voorstelt en veroordeeld is voor discriminatie.

Maar de radicalisering van zijn boodschap zit ook in de verpakking. Hij heeft het politieke vocabulaire uitgebreid met woorden als ‘kopvoddentaks’, ‘testosteronbommen’ en ‘nepparlement’. In veel gevallen is er meer geschreeuw dan wol. Zijn film Fitna (2008) was voor de lancering al een internationale rel, maar bleek uit niet veel meer te bestaan dan aan elkaar gemonteerde bekende fragmenten. Zijn huidige verkiezingsprogramma is gereduceerd tot één A-viertje. Onderbouwing, CPB-doorrekening en details over uitvoering ontbreken. Zijn geluid verkondigt hij het beste op Twitter.

3. Hoeveel macht heeft hij?

Wilders is niet zozeer machtig, als wel heel invloedrijk. Met verbaal geweld en de electorale onvrede die hij verwoordt, heeft hij het hele politieke spectrum naar rechts getrokken. In combinatie met internationale ontwikkelingen van islamitisch geïnspireerd terrorisme en migratiestromen, heeft hij met name VVD en CDA zijn kant op doen bewegen. De liberalen willen in hun huidige verkiezingsprogramma „als uiterste maatregel genootschappen die de democratie aantasten” verbieden. De christen-democraten willen „wettelijke mogelijkheden om antidemocratische organisaties te verbieden”.

Remko de Waal/ANP

Beleidsdebatten, politieke taal, mediagedrag en het partijlandschap zijn allemaal door Wilders opgeschud, schreef politiek columnist Tom-Jan Meeus. Wilders krijgt deels ook zijn zin zonder aan de knoppen te zitten. Volgens Kieskompas zit het CDA inhoudelijk „zó dicht bij” de PVV „dat het eigenlijk merkwaardig is dat het die partij bij voorbaat uitsluit om mee te regeren”. Ruttes „doe normaal of ga weg” retoriek zou zo van de PVV kunnen komen. Al sprak de premier na de publicatie van zijn brief ‘aan alle Nederlanders’ tegen dat deze opmerking gericht was tegen mensen met een migrantenachtergrond. Ook bij linkse partijen is meer weerstand tegen immigratie en vooral oneerlijke concurrentie van Oost-Europese arbeiders. Een partij die tegen Wilders in verweer zegt te komen, Denk, kopieert veel van Wilders’ politieke manieren.

Van 2010 tot 2012 regeerde Wilders wel, min of meer. Na een verkiezingswinst met 24 zetels ging de PVV een coalitie van VVD en CDA gedogen. Dat werd een streng law and order kabinet dat het mes zette in ontwikkelingssamenwerking en een kritische houding aannam tegen de EU. Het kabinet viel toen in 2012 nieuwe bezuinigingen nodig waren. Wilders staakte onderhandelingen in het Catshuis omdat hij de gevolgen van geplande maatregelen te desastreus vond, vooral voor de koopkracht van ouderen, en hij zich niet wilde conformeren aan Europese afspraken over de hoogte van het begrotingstekort.

Sindsdien is de PVV in de Kamer steeds verder geïsoleerd en sinds Wilders’ ‘minder minder’ in 2014 weigeren verschillende partijen met hem samen te werken, bijvoorbeeld bij het indienen van moties. De directe invloed heeft dus volledig plaatsgemaakt voor indirecte invloed.

4. Waarom blondeert hij zijn haar?

Er zijn een paar oude foto’s van een jonge Wilders met een wilde bos bruine krullen. Maar in Den Haag kent iedereen hem alleen met geblondeerd haar. Over de reden circuleren verschillende theorieën. Volgens sommigen zou hij als grap of om een weddenschap zijn haar peroxideblond geverfd hebben en bleef hij dat doen toen hij zag dat hij erdoor opviel. Volgens anderen zou het zijn om zijn Indische afkomst te verbergen. Hoe het ook zij, het is sinds hij politiek actief is zijn handelsmerk. Bij Omroep Max vertelde Wilders dat hij zijn haar voor het eerst blondeerde toen hij begin-twintig was. Vroeger liet hij het verven bij een kapper in de buurt van Utrecht Centraal, maar gezien zijn veiligheidssituatie kan dat niet meer. Overigens is zijn donkere uitgroei de afgelopen jaren geleidelijk verdwenen; Wilders (53) is grijs geworden onder zijn geverfde coupe.

Merlin Daleman
Merlin Daleman

5. Wat weten we over zijn beveiliging?

Wilders werd al bedreigd voor de moord op Theo van Gogh, maar heeft sinds dat moment in 2004 geen normaal leven meer. Hij staat onder permanente bewaking, kan niet meer in zijn eigen huis wonen en alleen in een gepantserde auto over straat. Hij is waarschijnlijk al jaren geen supermarkt meer binnen geweest en komt nauwelijks in contact met kiezers. De enige plek waar hij enigszins vrij kan bewegen is op de afgesloten gang van de PVV in het Tweede Kamergebouw, maar zelfs de wandeling naar de wc of naar de plenaire zaal gaat onder begeleiding. Wilders heeft gezegd dat het, vanwege zijn veiligheidssituatie, „maar beter” is dat hij en zijn Hongaarse vrouw Krisztina geen kinderen hebben.

Het ministerie van Veiligheid en Justitie maakt niets bekend over zijn beveiliging, de omvang, de kosten en de intensiteit ervan. De staat wil geen enkel risico nemen met de uitgesproken politicus, die op de dodenlijst van Al Qaeda en IS staat. Toch is Wilders’ beveiliging niet waterdicht. Zijn bewakers waren recent negatief in de publiciteit toen NRC onthulde dat een Marokkaans-Nederlandse agent was ontslagen en gearresteerd omdat hij geheime informatie van de Dienst Bewaken en Beveiligen had doorgespeeld. De man had gewerkt aan zogeheten ‘omgevingsanalyses’ voor Wilders en wist dus waar hij op welk moment kon zijn. Twee andere medewerkers bleken eerder eerder op non-actief te zijn gezet vanwege betrokkenheid bij fraude. Wilders moest al dit nieuws uit de krant vernemen. Hij was geschokt en zegde al zijn – toch al schaarse – campagneactiviteiten af. Al heeft hij vorige week, nadat hij begon te dalen in de peilingen, weer evenementen gepland.

6. Waar staat Wilders in het internationale spectrum van nationaal-populisten?

Wilders is regelmatig vergeleken met Donald Trump, Marine Le Pen, Nigel Farage en andere radicaal-rechtse beroemdheden. Er zijn veel overeenkomsten, Wilders en Le Pen hebben zelfs de Europa van Naties en Vrijheid-fractie in het Europees parlement opgericht. Wilders is een voorbeeld voor veel politici met een nativistische inslag, maar hij is ook anders dan de meesten.

Ten eerste is de PVV geen democratische ledenpartij. Wilders heeft als enig lid van de PVV absolute heerschappij en zelfs leden van zijn fractie hebben formeel geen inspraak in het programma of de koers van de partij. Wilders wilde geen gedoe, zoals er na de dood van Fortuyn binnen de LPF ontstond en weet dat zijn partij kwetsbaar is voor gelukszoekers. Hij heeft zijn fractiegenoten ook min of meer verboden met journalisten te praten, waardoor elk nieuws dat uit de binnenwereld van de PVV naar buiten komt anoniem gelekt is.

Wilders is de oprichter van zijn eigen club, waar Le Pen Front National en Heinz-Christian Strache de FPÖ geërfd hebben. Een groot verschil is ook dat Wilders geen enkele geschiedenis van antisemitisme kent. Hij is groot fan van Israël en zal dat land zelfs verdedigen in gezelschappen waar dat impopulair is, zoals recent op een bijeenkomst van Europese populisten in Koblenz. En hij is progressiever op het gebied van homorechten dan veel van zijn geestverwanten.

Van Trump (‘Make America Great Again’) keek Wilders wel zijn slogan (‘Nederland weer van ons’) af, maar verder is hij misschien eerder een voorloper dan een volger van de Amerikaanse president. Beiden zeggen op te komen voor de gewone man die slachtoffer is van de elite, de overheid en immigratie. Wilders had de media al lang voor Trump als de vijand bestempeld, en hij belt niet in in talkshows en houdt geen grote rallies. Hij heeft zelfs de meeste verkiezingsdebatten waar hij voor uitgenodigd was afgezegd. Hun liefde voor Twitter delen ze, maar waar Trump uit de heup schiet, lijkt elke tweet van Wilders berekenend.

Wilders is erg bezig met zijn internationale reputatie. Hij geeft buitenlandse journalisten meer toegang dan Nederlandse en reist vaak naar Westerse landen om toespraken tegen de islam te houden. Hij spreekt elke connectie met fascisme en extreemrechts tegen. Hoewel hij heeft opgeroepen tot „een revolte” en „een revolutie”, heeft hij geweld nooit aangemoedigd en gaan die labels daarom voor hem niet op.

Geert Wilders in Koblenz op een conferentie van de Europese rechtse partij ENF met rechtse leiders Matteo Salvini van Lega Nord (Italië), Harald Vilimsky van de FPÖ (oostenrijk), Marcus Pretzell van AfD (DUitsland), Marine Le Pen van Front National (Frankrijk) en Frauke Petry van (AfD). Sascha Ditscher/EPA

7. Hoe zit het met zijn veroordeling?

Wilders is twee keer vervolgd voor groepsbelediging en aanzetten tot haat en discriminatie. In 2011 werd hij na een tumultueus proces vrijgesproken van alle aanklachten, maar vorig jaar stond hij weer voor de rechter. Dit keer naar aanleiding van zijn uitspraak, na de gemeenteraadsverkiezingen van 2014, dat hij zou „regelen” dat er minder Marokkanen zouden zijn. Nu werd Wilders wel schuldig bevonden, aan groepsbelediging en discriminatie. Hem werd geen straf opgelegd, al kan de veroordeling hem wel hinderen bij buitenlandse reizen. Wilders is in beroep gegaan. Wilders en zijn advocaat Geert-Jan Knoops willen niet zeggen wat deze juridische strijd hem kost. Een veroordeling is geen belemmering om Kamerlid te zijn.

8. Hoe betaalt hij dit allemaal?

Omdat de PVV geen ‘echte’ partij is, loopt Wilders subsidie mis die anderen wel krijgen. Het enige geld dat hij krijgt is om zijn fractie in de Kamer te ondersteunen, dat mag niet gebruikt worden voor campagnes of zijn advocatenkosten – al zijn er aanwijzingen dat dit wel is gebeurd.

Sinds 2013 moeten partijen hun donaties van meer dan 4.500 euro openbaar maken. Daardoor weten we dat Wilders’ belangrijkste financier het David Horowitz Freedom Center is. Deze stichting uit Californië gaf Wilders sindsdien in ieder geval 175.000 dollar, bevestigde David Horowitz tegenover NRC. Er is geen transparantie over hoe de PVV dat geld uitgeeft, maar Wilders’ huidige campagne is letterlijk armoedig. Hij heeft geen geld om een zaaltje te huren om met kiezers samen te komen, campagnevideo’s hangen amateuristisch aan elkaar en tijdens het Carrédebat waar hij weigerde te komen kocht hij welgeteld 9 seconde reclametijd in. Zijn campagne voert hij op Twitter of op straat, waar hij afhankelijk is van de beveiliging en ordehandhaving van de autoriteiten.

9. Wie zijn zijn politieke vrienden?

Wilders is een ruziemaker, niet alleen professioneel. Hij heeft nauwelijks meer contact met zijn familie, hij vertrok na een conflict bij de VVD en verschillende Kamerleden en andere afgevaardigden hebben zich van hem afgekeerd of afgesplitst. Zelf heeft Wilders recent een foto verspreid met daarop zijn A-team: zijn tekstschrijver Paul Beliën, vicefractievoorzitter Sietse Fritsma, Kamerlid Barry Madlener, persoonlijk assistent Gabriëlle Popken en vertrouweling Gidi Markuszower. Op de eerste, een Vlaming, na staan ze allemaal op de PVV-kandidatenlijst. Opvallende afwezige: Martin Bosma, bondgenoot van het eerste uur. Minder betrokken bij de campagnestrategie, maar vaak prominent in beeld, zijn Fleur Agema en Vicky Maeijer, de nummers 2 en 3 op de kandidatenlijst. Met hen aan zijn zijde hoopt Wilders dat meer vrouwen op de PVV zullen stemmen.

10. Wat weten we over Wilders’ achterban?

Als partij zonder leden, partijcongressen en clubblad zijn PVV-aanhangers niet georganiseerd. Bovendien maakt de afkeer voor journalisten en de controverse rond Wilders’ standpunten dat veel van zijn kiezers daar niet, of alleen anoniem, over willen vertellen. Al lijken steeds meer mensen zich openlijk uit te spreken over hun voorkeur voor Wilders: PVV-stemmers willen hun hart luchten, gehoord worden. Ook is er onderzoek gedaan naar zijn achterban. Het bureau Ipsos constateerde recent: PVV-stemmers zijn iets vaker man dan vrouw, vaker dan gemiddeld lager of middelbaar opgeleid, en meer geïnteresseerd in politiek dan de gemiddelde Nederlander. Wilders heeft een zeer trouwe aanhang. 56 procent van de PVV-kiezers ziet die partij als enige optie als er gestemd moet worden. Bij andere partijen is het aandeel van de kiezers met een unieke voorkeur zo tussen de 20 en 30 procent.

11. Heeft het PVV-programma een financiële dekking?

Onderop het A4’tje dat het PVV-verkiezingsprogramma moet voorstellen heeft Wilders van negen maatregelen een indicatie gegeven wat die moeten kosten of opbrengen. Van twee voorstellen, het uittreden uit de Europese Unie en het invoeren van een bindend referendum, erkent de partij geen schatting van te kunnen geven.

Voor investeringen, lastenverlichting en het terugdraaien van bezuinigen trekt de PVV in totaal 17,2 miljard euro uit. Dat bedrag wordt precies gedekt door twee grote besparingen: het de-islamiseren en het stopzetten van de subsidiekraan.

Sommige PVV-voorstellen zijn te toetsen aan het recente rapport van het Centraal Planbureau (CPB), waarin verkiezingsprogramma’s van andere partijen zijn doorgerekend. Wat betreft verschillende maatregelen heeft de partij het aantoonbaar mis. Zo kosten het terugschroeven van AOW-leeftijd en het afschaffen van het eigen risico in de zorg volgens het CPB 1,6 miljard euro meer dan PVV raamt. En de halvering van de motorrijtuigenbelasting kost niet 2 maar ruim 3 miljard.

Op andere punten kan de PVV iets meer inboeken. VNL wil ook veel subsidies stopzetten, onder meer in het onderwijs en ontwikkelingssamenwerking. Dat levert volgens het CPB 12,2 miljard op, niet 10 miljard. Meest ongewisse dekkingspost is het de-islamiseren (opbrengst volgens de PVV: 7,2 miljard). Allicht dat er bij het ministerie van Veiligheid & Justitie valt te besparen op asiel en immigratie, waar vorig jaar 1,4 miljard voor was uitgetrokken. Maar het sluiten van de grenzen, het handhaven van het hoofddoekjes- en koranverbod zal ongetwijfeld geld gaan kosten. Net als het ‘preventief’ opsluiten van radicale moslims.

Per saldo lijken de kostbare wensen en niet altijd even harde besparingen van de PVV tot een begrotingstekort van ruim 6 miljard euro te leiden.

12. Gaat hij regeren na 15 maart?

Dat is hoogst onwaarschijnlijk. Wilders staat met een ‘statistisch irrelevante’ achterstand net achter de VVD in de peilingen op zo’n 23 zetels. Dat betekent dat 80 tot 85 procent van de kiezers niet van plan lijkt op hem te stemmen. Zijn voornaamste onzekerheid lijkt te zijn of zijn kiezers wel komen opdagen op verkiezingsdag. Mocht de PVV wel de grootste worden, en dus het voortouw nemen in een formatie, dan is het nog onwaarschijnlijk dat er een kabinet-Wilders I komt. De meeste partijen hebben regeren met Wilders uitgesloten. Ze vinden zijn ideeën en plannen te radicaal of in strijd met de grondwet. CDA en VVD willen hun slechte ervaring met ‘wegloper’ Wilders uit 2012 niet herhalen.

In politiek Den Haag vragen velen zich af of Wilders wel wíl regeren. Hoe is anders uit te leggen dat hij nauwelijks campagne voert, niet naar debatten komt en geen echt verkiezingsprogramma heeft? Mocht Wilders gaan regeren, dan staat hij voor twee moeilijke taken: het vinden van geschikte bewindspersonen en het sluiten van compromissen. Dat laatste is iets waar hij aantoonbaar een hekel aan heeft.

Dit artikel is samengesteld aan de hand van (auto-)biografische boeken over Wilders en eerdere publicaties van NRC. Waar mogelijk is naar specifieke artikelen gelinkt voor meer informatie. De ‘doorrekening’ in vraag 11 is gemaakt door redacteur Philip de Witt Wijnen, op basis van de CPB-doorrekeningen van andere partijprogramma’s.
    • Emilie van Outeren