Afgekeurd voor Tefaf. Dat scheelt twee nullen in de prijs

Het leek een hoogtepunt van kunstbeurs Tefaf te worden: een herontdekt meesterwerk van Pieter Saenredam. Maar het schilderij is afgekeurd. Handelaar Sander Bijl begrijpt niet waarom.

Een eenregelig roze briefje. Dat trof kunsthandelaar Sander Bijl woensdagmiddag aan op het bureau in zijn stand op de kunstbeurs Tefaf in Maastricht. Het briefje ging over zijn topstuk, een schilderij van de zeventiende-eeuwse oude meester Pieter Saenredam.

Op het briefje stond in vier woorden het oordeel van de keurmeesters: „Remove the name Saenredam”. Als hij dat niet zou doen, zou het schilderij nog voor de opening vandaag verbannen worden naar de Salon des Refusés, de opslag voor afgekeurde of verkeerd toegeschreven kunstwerken.

De toeschrijving aan Saenredam leek voor de keuring nog waterdicht. Tal van wetenschappers hadden het schilderij aan Saenredam toegeschreven. Waarom oordeelden de keurmeesters toch anders?

Diverse andere herontdekte meesterwerken, die juichend waren ontvangen, zijn recentelijk ontmaskerd als vervalsingen. Hebben de Tefaf-keurmeesters besloten dit jaar strenger te zijn en het zekere voor het onzekere te nemen?

Lees ook: Kunnen kunstkopers vertrouwen op Tefaf?

Bijl kookt van woede. Hij wil tekst en uitleg. Maar van de beursorganisatie mag hij geen verhaal halen bij de keurmeesters. „Ik snap er helemaal niks van”, zegt Bijl tot driemaal toe.

Een Saenredam of geen Saenredam, dat scheelt twee nullen in de vraagprijs. Bijl had voor het houten paneel „een prijskaartje van zeven cijfers” in gedachten. De opbrengst wilde hij steken in een nieuw pand voor zijn kunsthandel.

Liefde voor vroege schilderkunst

Ondanks zijn jeugdige leeftijd handelt Sander Bijl (37) al zeventien jaar in oude meesters. De liefde voor vroege schilderkunst kreeg hij van huis mee. Zijn vader Martin is het voormalig hoofd restauratie van het Rijksmuseum. Samen met zijn moeder Diane begon hij in 2000 kunsthandel Bijl-Van Urk. De zaken gaan goed, vandaag beginnen ze aan hun vierde Tefaf.

Net als andere handelaren vlooien vader en zoon Bijl de catalogi van veilinghuizen door zodra ze online verschijnen. Je weet nooit, tussen het aanbod kan altijd een over het hoofd gezien werk van onschatbare waarde zitten. Zo’n sleeper, in handelsjargon, is de nachtmerrie van veilinghouders en de droom van handelaren.

Maart vorig jaar stuitten vader en zoon Bijl in een Christie’s catalogus op lot 244 in de catalogi van twee Old Masters Sales in New York. Sander Bijl bekeek de catalogus beneden in de bibliotheek van de kunsthandel. Vader Martin deed hetzelfde in zijn studio boven. Even later snelden ze naar elkaar toe. Bijl: „Mijn vader vroeg: ‘Heb je dat schilderijtje gezien?’ Ik antwoordde: ‘Die Saenredam, toch?’”

Beiden waren op lot 244 gestuit: een paneeltje met de Boog van Constantijn en het Colosseum op de achtergrond. ‘Dutch School, second half of the 17th Century’, vermeldde de catalogus. Maar de Bijls meenden het beter te weten.

Pieter Jansz. Saenredam (1597-1665) is vermaard om zijn verfijnde Hollandse kerkinterieurs. Van zijn hand zijn echter ook vier Romeinse stadsgezichten overgeleverd. De Bijls kennen die schilderijen goed: vader Martin heeft er eentje gerestaureerd.

Op de kijkdagen bij Christie’s in New York drentelde Bijl net zolang rond tot alle collega’s naar huis waren. Toen haalde hij het Romeinse stadsgezicht van de muur. Na tien minuten wist hij genoeg: „Ik zag wat ik zag. Kom maar op, dacht ik.”

Wetenschappelijk onderzoek

Hij was bereid méér dan 200.000 dollar te bieden. Maar na zijn openingsbod bleef het stil in de veilingzaal. Voor 40.000 dollar inclusief opgeld, nog geen 38.000 euro, werd hij de nieuwe eigenaar.

Diverse specialisten hebben het schilderij onderzocht. De gebruikte pigmenten bleken oud, net als het paneel. En een infrarood-opname bracht een voor Saenredam kenmerkende ondertekening in potlood aan het licht.

Ook stilistisch klopt het schilderij. De verfstreek, de gebruikte kleuren en de compositie, allemaal typisch Saenredam. Ook vond Bijl schetsen van de Boog van Constantijn door Maerten van Heemskerck. Belangrijk, want Saenredam schilderde zijn andere Romeinse stadsgezichten ook op basis van schetsen van deze Haarlemse schilder.

De afgelopen maanden toonde Bijl de ‘Saenredam’ onder meer aan drie van de vijftien leden van de keuringscommissie van Tefaf. Zij toonden zich enthousiast. Net als kunsthandelaar Jan Six die het schilderij ook te zien kreeg. „Dit voelt als een Saenredam.” Dat het niet is gesigneerd, deert Six niet. „Dat is de Mona Lisa ook niet.”

Bijl zal het schilderij alsnog op Tefaf tonen. Zonder de naam Saenredam, maar wel met de drie A4’tjes uitleg over het wetenschappelijke onderzoek waaruit blijkt dat het schilderij aan de schilder uit Assendelft kan worden toegeschreven. „Dan kunnen de bezoekers zelf een oordeel vormen.”

    • Arjen Ribbens