Is er een dooi in de Russische rechtspraak?

Russische rechters staat niet bekend om hun rechtvaardigheid. Maar met drie plotselinge vrijlatingen toont de Russische macht niet ongevoelig te zijn voor maatschappelijke druk.

Oppositie-activist Ildar Dadin (34) en zijn vrouw Anastasia, kort nadat hij werd vrijgelaten na een jaar in de cel. Foto AP

Drie gevangenen ineens vrijgelaten. Terwijl in Moskou de laatste sneeuw wegsmelt, speculeren de Russische media over een ‘dooi’ in het Russische rechtssysteem.

De Russische rechtspraak heeft een slechte reputatie: onbetrouwbaar, corrupt en altijd klaar om de opdrachten van het Kremlin uit te voeren. Maar nu is er iets geks aan de hand: de afgelopen weken kwamen drie geruchtmakende rechtszaken plotseling tot een goed einde.

Eerst werd politiek activist Ildar Dadin op last van de rechtbank vrijgelaten uit een strafkamp in de regio Altaj. Daarna vernietigde de rechter het vonnis van kleuterleidster Jevgenia Tsjoednovets, die ten onrechte was veroordeeld wegens het verspreiden van kinderporno. Afgelopen dinsdag verleende president Poetin plotseling gratie aan Oksana Sevastidi, veroordeeld omdat ze een sms over een militair transporthad verstuurd aan een Georgische kennis.

Draconische wet

Het zijn heel verschillende zaken: maar er is één gemene deler: het lot van Dadin, Tsjoednovets en Sevastidi hebben tot grote verontwaardiging geleid onder de Russische bevolking.

Ildar Dadin is de eerste Rus die is veroordeeld met een draconische wet (artikel 212.1), ingevoerd na de anti-Poetindemonstraties van 2012-2013. In 2015 kreeg de 34-jarige actievoerder drie jaar cel omdat hij zonder toestemming meedere malen demonstreerde tegen de macht. Toen Dadin vanuit de gevangenis in de provincie Karelië meldde dat hij systematisch werd gemarteld – onder meer door de gevangenisdirecteur – ontstond er een publiek schandaal. Ook Amnesty International begon een internationale actie voor zijn vrijlating. Dadin werd ijlings overgebracht naar een gevangenis in het verre Siberië. Eind januari greep het Hooggerechtshof in en gaf opdracht de zaak te herzien. Een maand later werd het vonnis vernietigd.

De vrijlating van Dadin, in februari:

De zaak tegen Jevgenia Tsjoednovets is van een heel andere orde, maar is niet minder schrijnend. De kleuterleidster deelde een filmpje van de mishandeling van een tienjarig jongetje op VKontakte (het Russische Facebook). Het jongetje stond met zijn broek op de enkels en had een potlood in zijn anus. Tsjoednovets was geschokt en wilde de daders vinden. Dat lukte: twee onderwijzers werden veroordeeld. Hierna werd Tsjoednovets ineens óók vervolgd – wegens het verspreiden van ‘kinderporno’. Toen de website ‘Mediazona’ (opgericht door de protestband Pussy Riot) afgelopen december voor het eerst berichtte over de kinderleidster, was de verontwaardiging groot.

Coda Story vat het verhaal van Tsjoednovets samen:

De profielfoto van Oksana Sevastidi op social media. Beeld via Radio Free Europe

De zaak tegen Oksana Sevastidi was exemplarisch voor de paranoia waardoor Rusland de laatste jaren gegrepen lijkt. De inwoonster van Sotsji werd in 2015 aangehouden voor een sms die ze zeven jaar daarvoor had verstuurd, tijdens de oorlog met Georgië in 2008. Aan een kennis in Tbilisi meldde ze dat ze een trein met militair materieel voorbij had zien rijden. Dat leverde haar zeven jaar cel op wegens ‘landverraad’. Afgelopen dinsdag werd bekend dat Poetin haar gratie heeft verleend.

Wispelturige arbiter

Politicologen en journalisten vragen zich inmiddels hardop af of er sprake is van een trend. Sommige commentatoren zagen een verband met de presidentsverkiezingen volgend jaar, waarin Poetin naar alle waarschijnlijkheid op gaat voor zijn vierde termijn. Anderen stelden dat drie zwaluwen nog geen zomer maken en dat het Russische rechtssysteem blijft wat het is: een wispelturige en onbetrouwbare arbiter die danst naar de pijpen van de macht.

Vorige maand werd oppositieleider Aleksej Navalny opnieuw veroordeeld tot vijf jaar voorwaardelijk wegens ‘fraude’ rond een bosbedrijf. Dat het Europese Hof gehakt had gemaakt van de zaak en een eerder vonnis had vernietigd, verhinderde de rechter niet om gewoon dezelfde straf op te leggen. Het betekent dat Navalny, de enige serieuze uitdager van Poetin mag daarom volgend jaar niet meedoen aan de verkiezingen.

Lees ook: Zaak Navalny: zelfde tekst, zelfde vonnis

Maar het Kremlin kan niet zomaar doen waar het zin in heeft. Uit de reacties op de martelingen van Dadin blijkt dat de Russische overheid schrok van de maatschappelijke verontwaardiging die de zaak wekte. Ook in enkele andere dossiers deed de regering water bij de wijn na stevig verzet vanuit de samenleving en de internationale gemeenschap.

Politicoloog Jekaterina Sjoelman wilde tegenover de BBC niet speculeren over een nieuwe ‘zachtere’ koers. „Als er al een tendens is”, zei Sjoelman, „dan is dat burgers behoorlijk vaak succes hebben geboekt in dit soort zaken. Dat wordt op een of andere manier gemakkelijk vergeten.”

    • Steven Derix