Recensie

De ‘verborgen figuren’ uit de Afro-Amerikaanse cinema

Dvd-box ‘Pioneers of African-American Cinema’ en Netflix belichten de zwarte cinema tussen 1915 en 1946.

Willor Lee Guilfordin in Ten Minutes to Live van Oscar Micheaux uit 1932.

Na jaren van relatieve droogte zit de zwarte cinema weer in de lift. Twee jaar geleden was burgerrechtenfilm Selma een kritisch succes, dit jaar won Moonlight drie Oscars, waaronder die voor beste film, en ontving O.J.: Made in America de Oscar voor beste documentaire. Er ligt veel moois in het verschiet: binnenkort verschijnen een ijzersterke documentaire over schrijver/activist James Baldwin, I Am Not Your Negro, en de horrorfilm Get Out, over het aanhoudende taboe op rassenvermenging.

De titel van de film Hidden Figures, die deze week in première gaat, is zeer van toepassing op de recentelijk verschenen dvd-box Pioneers of African-American Cinema. Wie aan zwarte cinema denkt, zal waarschijnlijk het oeuvre van Spike Lee noemen, of de blaxploitationfilms uit de jaren zeventig. De pioniers – de ‘verborgen figuren’ – die een eeuw geleden begonnen, zijn op een of twee uitzonderingen na vrijwel vergeten.

De tussen 1915 en 1946 gemaakte producties in de vijf schijfjes tellende dvd-box, momenteel ook grotendeels te zien op Netflix (en in niet-gerestaureerde versies op YouTube), vereisen enige kennis van de historische context waarin ze gemaakt werden. Ze vallen voor een deel samen met wat de Harlem Renaissance wordt genoemd, de bloei van de zwarte cultuur en het toenemende zelfbewustzijn van Afro-Amerikanen in de jaren twintig en dertig. Meestal draaiden ze in speciale filmtheaters die alleen bestemd waren voor de zwarte bevolking, Amerika was in hoge mate gesegregeerd.

De ‘race films’ zijn onafhankelijk en voor een laag budget gemaakte producties met (vrijwel altijd) een ‘all-star colored cast’, met acteurs die populair waren zoals Charles Gilpin en Paul Robeson – al was die laatste ook geliefd onder blanken.

De ruim twintig uur aan films uit de box geven een inkijkje in wat door co-samensteller Jacqueline Stewart in een toelichting de „black experience” wordt genoemd. Hoewel een eeuw oud gaan ze over onderwerpen die onverminderd actueel zijn, zoals racisme, de onzichtbare maar hardnekkige kleurbarrière tussen zwart en wit (de ‘color line’), armoede, geweld en het belang van religie.

Het meest openlijk politiek zijn de films van Oscar Micheaux, die ten strijde trok tegen racisme, religie en passing, het willen doorgaan voor blank. Ook was hij kritisch op Afro-Amerikanen die naar de grote steden in het Noorden trokken. Een aantal films corrigeert de vooroordelen die er over zwarten bestaan, onuitroeibare stereotypen waartegen een eeuw later nog steeds gevochten wordt, zoals luiheid, overmatige seksualiteit, onbetrouwbaarheid en een criminele inborst.

Door zijn politieke stellingname springen Micheaux’ films meteen in het oog. Zo bevat Within Our Gates (1920) een nog steeds schokkende lynching. Maar vlak het entertainment niet uit, zoals The Bronze Buckaroo (1939) van Richard C. Kahn, met de lichtgetinte zingende cowboy Herb Jeffries, het heilzame en met prachtige gospel doorspekte The Blood of Jesus (1941, Spencer Williams) en de religieuze parabel Hellbound Train (1930, James Gist). Deze werd vertoond in kerken, waarna een vlammende preek volgde en de collectezak rondging.

Bijna negentig jaar later werd via Kickstarter een collecte gehouden om deze en de andere in de collectie opgenomen films te restaureren en conserveren. Welbesteed geld.

    • André Waardenburg