Bizar steekspel rond verkiezing Tusk

Herbenoeming ‘President’ EU

De huidige Poolse leiders willen wraak nemen op de huidige ‘EU-president’ Donald Tusk. Dus liggen ze dwars bij diens herbenoeming.

Donald Tusk eind januari tijdens een persconferentie in Tallinn, Estland. Foto Ints Kalnins / Reuters

Het had een onopvallend hamerstuk moeten zijn: de herbenoeming van de Pool Donald Tusk tot voorzitter van de Europese Raad, ofwel ‘president’ van de EU. Maar door toedoen van zijn landgenoten is het uitgemond in een bizar diplomatiek steekspel, zoals je zelden ziet in Brussel.

Deze donderdag nemen EU-leiders op een top in Brussel een besluit en Tusk ligt bij iedereen goed. Behalve bij de Poolse regering. De reden: ouderwetse wraakzucht. De leider van de huidige regeringspartij in Polen, Jaroslaw Kaczynski, en Tusk gaan ver terug. In de anti-communistische vakbond Solidariteit stonden ze naast elkaar. Maar na 1989, toen er geen gemeenschappelijke vijand meer was, werden het politieke rivalen.

Kaczynski, kampioen van de ultra-conservatieven, heeft veel last gehad van Tusk die hem tussen 2007 en 2015 van de macht afhield. Hij houdt Tusk verantwoordelijk voor het vliegtuigongeluk in 2010 waarbij Lech Kaczynski omkwam, zijn tweelingbroer die toen president was.

Het zijn beschuldigingen waar geen greintje bewijs voor is, maar in Kaczynski’s Polen doet dat niet ter zake. Rechters, journalisten en ambtenaren zijn al ruim een jaar doelwit van een ‘morele’ heksenjacht, wegens veronderstelde disloyaliteit.

Vileine campagne

De Poolse, door de regering gekaapte publieke omroep, voert al wekenlang een vileine campagne tegen Tusk. De oud-premier, die deels Duitse wortels heeft, wordt weggezet als ‘de kandidaat van Duitsland’, ofwel als onbetrouwbaar. Tusk zou „partijdig” zijn in de slepende ruzie met de Europese Commissie, die Warschau verwijt de onafhankelijkheid van het Poolse Constitutionele Hof aan te tasten.

Lees ook dit NRC-profiel van Tusk, uit 2014: De keizer van Europa

De Poolse ‘argumenten’ slaan volledig dood in Europese hoofdsteden, waar Tusk op zeer brede steun kan rekenen. Volgens premier Rutte is de Pool „altijd fair” geweest. „In hele roerige tijden heeft hij het hoofd koel gehouden en steeds de oplossing voorop gezet, niet de problemen”, zei Rutte woensdag. Tusk is ook „de juiste man” voor de vele crises die de EU nog te verwerken heeft, van Brexit tot vluchtelingencrisis. Ook Duitsland en Frankrijk hebben volmondig hun steun voor hem uitgesproken.

Tusk vervult een nuttige brugfunctie tussen oost en west, juist nu, met geregeld oplaaiende spanningen over het (niet) opnemen van vluchtelingen. Zelfs de Hongaarse leider Viktor Orbán, die in Kaczynski doorgaans een geestverwant ziet, lijkt ditmaal geen partij te willen kiezen. Tusk is misschien niet zijn beste vriend, maar het is wel iemand die vertrouwd is met de gevoeligheden in Oost-Europa. Dat nu uit handen geven, grenst aan politieke zelfmoord.

Tusk deze week, over de toekomst van de EU:

Kinderachtig, absurd, pijnlijk

De voorzitter van de Europese Raad, het machtige gremium van EU-leiders, kan met een gekwalificeerde meerderheid worden gekozen. Tusks herbenoeming lijkt daarmee zeker. Maar het zou zonder precedent zijn: nooit eerder is iemand op een hoge EU-post gezet zonder steun van zijn thuisland. Het punt is: de Poolse opstelling is ook zonder precedent. Kinderachtig, absurd, pijnlijk – EU-diplomaten komen woorden te kort om de Poolse kamikaze-diplomatie te beschrijven.

Afgelopen zaterdag deed Warschau er een schep bovenop, door formeel een nieuwe kandidaat naar voren te schuiven: Jacek Saryusz-Wolski, een Europarlementariër die voortkomt uit Tusks partij, Burgerplatform, maar onlangs is afgedreven naar Kaczynski’s Recht en Rechtvaardigheid. Geen zwaargewicht of ex-leider, maar wel een opgewonden standje. Nadat minister Bert Koenders (Buitenlandse Zaken) maandag zei „nooit van hem gehoord” te hebben, eiste Saryusz-Wolski op hoge toon excuses, omdat hij Koenders in 2015 in Straatsburg wel degelijk een keer ontmoet had.

Dwarsliggen mag in Brussel: elk EU-land heeft wel eens een ‘breekpunt’. Zo had Nederland dit vorig jaar nog nog met het Oekraïne-referendum. Maar Kaczynski’s Polen doet moeilijk over vrijwel élk dossier: vluchtelingen, klimaat, energie. Het land, ooit de belofte van het ‘nieuwe Europa’, heeft zich daarmee buitenspel gezet. Dat veel EU-leiders op dit moment flirten met het concept van een ‘Europa van meerdere snelheden’, waarbij de EU uiteen zou vallen in groepen landen die wél door een deur kunnen, spreekt boekdelen.