Recensie

Van de Ven rijgt het koloniaal verleden aaneen

Beeldende kunst

Met de tentoonstelling ‘Fragments’ treedt kunstenaar Lidwien van de Ven op als archivaris van de koloniale geschiedenis in Indonesië. Ongemakkelijk zijn de onverwachte ontdekkingen.

Lidwien van de Ven, Tanah Merah Papuav, 2016

Hoe kun je beter het verleden blootleggen, dan door te wijzen op de onzichtbaarheid ervan in het heden? Dat klinkt ingewikkelder dan het is. Denk aan hoe Stolpersteine, bronzen gedenkstenen in de stoep, je onverwacht even wijzen op afgevoerde Joden in de Tweede Wereldoorlog. Of kijk hoe oude spoorrails uit industriële tijden in stadswijken herinneren hoe anders deze buurt ooit was.

Dat zijn effectieve methodes: het gewone leven ineens – pats – afkappen door herinneringen aan vroeger. Dat kan bij kunst op straat, en het kan ook binnen. Dat laatste bewijst kunstenaar Lidwien van de Ven met een historische tentoonstelling over Nederlands-Indië nu in het Van Abbemuseum. Middelpunt is een film met onschuldige niets-aan-de-hand beelden: glanzende bladeren waar mieren en spinnetjes overheen lopen, de natuur hoorbaar zoemend op de achtergrond. Maar plots wordt het scherm zwart, stopt het geluid, en verschijnen witte letters:

„In het Digoelkamp zijn mishandelingen met de karwats en het loslaten van de grote mier overbodig want ik herhaal: het oponthoud in Boven-Digoel is één onophoudelijke mishandeling, waarvan men zich geen voorstelling kan maken, als men er niet geweest is.”

Getuigen

Zo, plotseling, staan we in het verleden. Het citaat komt uit de getuigenverklaring van Raden Sukaesih, die drie jaar als gevangene verbleef in Boven-Digoel, een bannelingenkamp waar de Nederlandse machthebber vanaf 1928 honderden politieke opstandelingen interneerde. Die bladeren van zojuist, die horen bij het uitgestrekte oerwoud dat ontsnappen nagenoeg kansloos maakte. Sukaesih: „In dit dodende klimaat en deze verschrikkelijke omgeving werd het eerste Nederlandse concentratiekamp opgericht.”

De tentoonstelling bevat fragmenten die je als een puzzel in elkaar wilt zetten

Het Van Abbemuseum nodigde Van de Ven in 2014 uit om een werk te maken over het koloniale verleden van Nederland in Indonesië. Ze besloot zich te richten op de bijna vergeten geschiedenis van Boven-Digoel (nu Tanah Merah, een stad in Papoea). Van de Ven reisde erheen en zag het bos, vissersboten, jongens die stoer doen richting de camera, maar ook het inmiddels overwoekerde kamp, met tralies, prikkeldraad, uitkijktorens. Foto’s hiervan hangen aan de muren en verschijnen in de film, afgewisseld met korrelige archieffoto’s van het kamp, oerwoud, gevangenen. Zo wisselen heden en verleden elkaar af, tot een verhaal dat tijd overstijgt.

Kunstenaar als archivaris

Fragments heet de tentoonstelling, en de titel geeft het probleem aan. Deze geschiedenis van generaties geleden kun je enkel via fragmenten tot je nemen. Deze worden door Van de Ven aaneen geregen. Het boek over Boven-Digoel door de arts Schoonheyt, zeer negatief over de antikoloniale opstandelingen, ligt bij gepubliceerde tegengeluiden als ‘Indonesia een politiestaat’ en ‘Dutch Imperialism Exposed. The Green Hell of Tanah Merah’. Dat laatste bevat zinnen zoals: „Alsof mensen pas merken dat ze honger hebben als een communist ze daarop wijst.”

Waar het om gaat is dit: het koloniaal verleden, met zijn zwarte bladzijden, heeft de wereld gevormd. Die draagt sporen daarvan, in ongelijkheid, armoede, ga maar zoeken. Dat is waar Van de Ven toe aanzet. Zo treedt de kunstenaar op als archivaris, om de geschiedschrijving te nuanceren, al legt ze niets er dik bovenop. Ingetogen als haar tentoonstelling is, bevat ze fragmenten die je als een puzzel in elkaar wilt zetten. De boeken nodigen uit om in te grasduinen, spoorzoeken. En het meest ongemakkelijk zijn de onverwachte ontdekkingen. Wat te denken bijvoorbeeld van een Nederlands-Indonesische taalgids en de hoeveelheid woorden die het bevat over macht, bureaucratie, detentie, lynchen. Zoals de Inuit zoveel woorden voor ‘sneeuw’ schijnen te hebben en dit iets zegt over hun cultuur, wat zegt dit vocabulaire dan over de Nederlandse cultuur?

    • Sandra Smets