Opinie

Tichelaars vertrek dwingt tot nadenken over tegenspraak

Het zou de nieuwe norm moeten zijn voor bestuurlijk Nederland: meer interne kritiek en tegenspraak dulden, meent bestuurder

Wat is er opgelost met het vertrek van commissaris van de Koning Tichelaar? En wat valt er te zeggen van de bestuurlijke en ambtelijke omgeving waarin hij opereerde?

Aan het rijtje spraakmakende gevallen zou je ook oud-korpschef Bouman, oud COA-bestuurder Albayrak, voormalig wethouder Van Rey en vele anderen kunnen toevoegen. Los van het feit wat ze precies hebben gedaan, is het beeld dat ze allen vrij zelfstandig konden besluiten en handelen. Hun besluiten lijken achteraf gezien afkeurenswaardig.

Geen enkele twijfel wat mij betreft over wie verantwoordelijk is voor het handelen van een bestuurder of leidinggevende: dat is hij of zij zelf. Toch is er een belangrijke vraag: waar waren de medebestuurders en waar waren de verantwoordelijk ambtenaren of ondersteuners? Zij zijn er immers voor de checks and balances.

Daadkrachtige mannetjesputters of iron ladies verdienen veel tegengas. Dit moet komen van collega’s, directeuren, medewerkers of anderen uit de professionele omgeving. In hoeverre kregen eerdergenoemden tegenspraak? Vaak hoor je dat stevige baasjes niet gediend zijn van geluiden die niet in hun straatje passen. Het wordt pas echt gevaarlijk als er dan een ‘ja-knikkers-cultuur’ ontstaat of een sfeer van ‘iedereen stond erbij en keek ernaar’.

Ik ben ervan overtuigd dat de omgeving medebepalend is voor het wel of niet uit de bocht vliegen van managers

In veel organisaties zijn afgelopen jaren formele instituties ontstaan als klokkenluidersregelingen, compliance- en riskofficers of externe klachtencommissies. Kennelijk is dat geen garantie voor succes, want anders hadden we deze incidenten niet gehad.

In mijn tijd als gemeentesecretaris sprak ik regelmatig met leden van het college van burgemeester en wethouders over zaken die gewoon niet in orde waren of waar twijfels bij waren. Dit kon variëren van bijzondere contacten tot vergoedingen of het wel of niet kunnen declareren van een kostuum dat geruïneerd raakte bij een stevige regenbui tijdens de intocht van de Vierdaagse.

Soms kwam het initiatief van de bestuurder zelf, soms vanuit eigen waarneming en ook kwamen er signalen vanuit de ambtelijke organisatie. Belangrijk was dat zaken boven tafel kwamen en bespreekbaar werden. Ik ben ervan overtuigd dat de omgeving medebepalend is voor het wel of niet uit de bocht vliegen van managers, bestuurders en projecten.

Laatst werd ik uitgenodigd door de gemeente Amsterdam. Zij hebben daar het principe van tegenspraak geformaliseerd en georganiseerd. Een goede stap. Ambtenaren worden uitgedaagd elkaar en de bestuurders tegen te spreken. Dit voorkomt tunnelvisie en eigenhandig en onverstandig handelen van bestuurders.

Veelgemaakte opmerking is dat er een sfeer van veiligheid moet zijn rond het bestuur. Klopt. Ik ervaar dat ook binnen de eigen organisatie en bij het omgaan met politiek-ambtelijk Den Haag. Een minder gewild geluid laten horen wordt vaak niet op prijs gesteld. Toch moeten we die weg op: elkaar uitnodigen tot tegenspreken en meer tegenspraak dulden. Dit zou de nieuwe norm moeten zijn voor bestuurlijk Nederland.