Hoop voor veel ernstig zieken

Infectieziekten

Na jaren stilstand ontwikkelt de industrie weer nieuwe vaccins tegen ernstige ziekten. „Ebola en zika hebben veel spelers samengebracht”

Heloa in de armen van haar oma. Het Braziliaanse meisje is geboren met te kleine hersenen, doordat haar moeder tijdens de zwangerschap met het zikavirus besmet raakte. FOTO UESLEI MARCELINO/REUTERS

Ineens kregen ziekteverwekkers een gezicht. Op foto’s van pasgeboren baby’s met een te kleine, misvormde schedel, veroorzaakt doordat hun moeder was besmet met het zikavirus. Op filmbeelden van mensen die waren bedekt met grote blauwe blaren gevuld met bloed, veroorzaakt door het ebolavirus.

De recente uitbraken van zika en ebola, die razendsnel landsgrenzen overschreden, hebben de wereld met een schok doen beseffen hoe snel gevaarlijke infectieziekten zich kunnen verspreiden. Miljardair-filantroop Bill Gates reageerde en heeft met anderen een nieuw platform opgericht, CEPI, dat bij toekomstige uitbraken veel sneller vaccins moet ontwikkelen dan is gebeurd bij de ebolacrisis.

Lees ook: Vaccins tegen ebola en malaria in de maak

„Ebola en zika hebben veel spelers samengebracht – regeringen, gezondheidsorganisaties, bedrijven. En door ebola en zika beseft nu iedereen dat infectieziekten de hele wereld kunnen raken”, zegt Jayasree Iyer, directeur van de Access to Medicines Foundation (ATMF). Deze stichting onderzoekt al tien jaar wat farmaceutische bedrijven doen om hun medicijnen ook voor armen beschikbaar te maken. Deze maandag laat ATMF zien wat bedrijven doen wat betreft vaccins: de Access to Vaccines Index.

Vaccins zijn een succesvol wapen in de strijd tegen infectieziekten. De vaccinaties die de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) aanbeveelt redden jaarlijks zo’n drie miljoen kinderen het leven en voorkomen bij nog meer kinderen ernstige handicaps. Aan de andere kant: wereldwijd krijgt een op de vijf kinderen géén vaccin, doordat het zorgstelsel slecht is of het geld ontbreekt. Jaarlijks sterven daardoor zo’n twee miljoen kinderen onnodig, onder meer door besmetting met het rotavirus (diarree) of het rs-virus (longontsteking).

Koelkast

Het succes van vaccins wordt goeddeels bepaald door de farmaceutische bedrijven die vaccins ontwikkelen, registreren, produceren, distribueren en uiteindelijk voor een redelijke prijs verkopen. „Met kleine verbeteringen kunnen bedrijven al een enorme invloed hebben”, zegt Iyer. „Bijvoorbeeld door een vaccin zo te maken dat tegen hoge temperaturen kan. Dan heb je geen koelkast meer nodig in tropische landen.”

Waar bij ‘gewone’ geneesmiddelen zo’n twintig spelers (Big Pharma) de dienst uitmaken, zijn vaccins een zaak van maar een handjevol reuzen. Vier grote spelers maken 80 procent van de vaccins (gemeten in geld), de rest komt van kleine regionale fabrikanten – veelal (semi-)overheidsbedrijven en familieondernemingen.

Oudste, goedkope vaccins zijn het meest toegediend

Er zijn zo weinig wereldspelers omdat de opbrengsten grotendeels eenmalig zijn en niet zo hoog: arme landen kunnen niet veel betalen. Vooral in de jaren negentig haakten veel bedrijven af. Dat leidde er mede toe dat de mondiale vaccinatiegraad na jaren van stijging begon te dalen. Om het tij te keren zette de WHO in 1999 samen met de farmaceutische industrie de Global Alliance for Vaccines and Immuniziation (GAVI) op. De GAVI stichtte een fonds waarmee arme landen vaccins kunnen kopen, met kapitaal van de Gates Foundation en landen als Nederland.

GAVI is in 2013 een project begonnen om vaccins te laten ontwikkelen en verspreiden tegen pneumokokken. Door besmetting met deze bacteriën overlijden jaarlijks een half miljoen kinderen aan onder meer longontsteking en hersenvliesontsteking. Pneumokokkenvaccins bestonden wel, maar waren te duur en vaak ongeschikt voor arme landen.

„De Gates Foundation en vijf landen hebben toen gezegd: wij garanderen de fabrikant dat we de vaccins kopen, maar de voorwaarde is dat de fabrikant die beschikbaar stelt voor een prijs die is op te brengen”, vertelt Iyer. Dat bleek te werken. Naar verwachting zullen tot 2024 ongeveer 1,5 miljard doses van het vaccin worden geleverd.

Overheidsbemoeienis heeft bedrijven over de streep getrokken

Deze afzetgarantie, advance market commitment genoemd, zal de komende jaren ook worden gebruikt voor andere aandoeningen, verwacht Iyer: „Het is een machtig instrument.” Het is ook een van de manieren waarop bedrijven en overheden de afgelopen jaren zijn gaan samenwerken bij de ontwikkeling van vaccins. Dat gebeurt bijvoorbeeld voor een vaccin tegen meningokokken, ook een veroorzaker van hersenvliesontsteking.

„Bij hersenvliesontsteking overleeft slechts de helft van de patiënten en zelfs die houden er vaak iets aan over, zoals doofheid”, vertelt Iyer. „De bacteriestammen die hier leven zijn andere dan die in de ontwikkelingslanden. Er was een prikkel om vaccins te maken tegen de stammen in de rijke landen, maar waar was de prikkel voor de stammen daar?” Die prikkel werd publiek geld. Inmiddels is er een vaccin ontwikkeld, waarmee sinds 2010 235 miljoen mensen zijn ingeënt.

Mazelen

Overheidsbemoeienis heeft bedrijven over de streep getrokken, leert de Access to Vaccines Index. Vorig jaar werd het eerste vaccin tegen dengue goedgekeurd, mazelen werd verdreven van het Amerikaanse continent en de prijs voor het DTPHibHep-vaccin zakte onder de 1 dollar per dosis. Daarnaast hebben bedrijven vaccins in de maak tegen onder meer het rs-virus en hiv.

Voor 32 infectieziekten is nog niets in ontwikkeling. „Dat betekent dat we kwetsbaar zijn”, zegt Iyer. „Maar de hoeveelheid geld is beperkt. Voor nu is het misschien het beste om wat we al doen zo goed mogelijk te doen.” Tegen malaria, waaraan jaarlijks meer dan een half miljoen mensen overlijden, vooral jonge kinderen in Afrika, heeft GSK samen met de Gates Foundation een vaccin in ontwikkeling.

    • Karel Berkhout