De spanning in de campagne is eindelijk voelbaar

Carrédebat De scherpe wijze van interviewen van Diana Matroos leidde tot nogal wat kritiek. Daardoor had met name Asscher PvdA geen beste avond. Op rechts kreeg Rutte concurrentie van Buma.

De lijsttrekkers Sybrand van Haersma Buma (CDA), Henk Krol (50Plus), Mark Rutte (VVD), Alexander Pechtold (D66), Emile Roemer (SP), Marianne Thieme (PvdD), Lodewijk Asscher (PvdA) en Jesse Klaver (GroenLinks) tijdens het Carrédebat.

De spanning was groter en de uithalen waren feller dan in eerdere debatten. Niet de onvermijdelijke samenwerking van ná 15 maart, maar de onderlinge verschillen stonden zondagavond centraal.

Het debat in het Amsterdamse Carré-theater werd voor de derde keer gehouden, op initiatief van BNR Nieuwsradio, RTL Nieuws en Elsevier. De lijsttrekkers hakketakten onderling veel méér dan eerder, waardoor het soms rommelig was en opgewonden.

Lijsttrekkers van acht partijen deden mee: Mark Rutte (VVD), Lodewijk Asscher (PvdA), Emile Roemer (SP), Sybrand van Haersma Buma (CDA), Alexander Pechtold (D66), Jesse Klaver (GroenLinks), Henk Krol (50Plus) en als enige vrouw Marianne Thieme (Partij voor de Dieren). Thieme mocht de plaats van Geert Wilders (PVV) innemen, die had afgezegd.

Georganiseerde één-op-ééndebatjes waren er niet, maar de lijsttrekkers kregen wel elk een pittige ondervraging. Interviewer Diana Matroos deed dat vooral aan het begin zo scherp, dat ze op sociale media veel kritiek kreeg. Ze liet bijvoorbeeld Lodewijk Asscher nauwelijks uitpraten, waarna ze het gesprek midden in een antwoord plots beëindigde: „Meneer Asscher, bedankt!”

Het was nota bene Henk Krol, die het afgelopen dagen zwaar had in de media, die Matroos op haar nummer zette. „Ik kan haar even niet verstaan, dat vindt u niet erg hè”, zei Krol tegen het publiek toen hij applaus kreeg, omdat hij hard tegen Matroos inging. Mark Rutte schudde hem er hartelijk de hand voor.

In de loop van de avond matigde Matroos haar toon. Zo kreeg Rutte, als laatste, een mildere behandeling. De indruk ontstond dat de organisatoren tijdens het debat ingrepen, al ontkent RTL dat.

Lees ook Dit zijn de factchecks van het Carré-debat

Rutte deed voor het eerst mee

In Carré deed Mark Rutte voor het eerst mee. De VVD-leider was afwezig bij het eerste RTL-debat, vorige week. Hij wilde duidelijk overkomen als ervaren premier van alle Nederlanders. Hij strooide met dit soort zinnetjes: „In mijn zeseneenhalf jaar als minister-president…” Nadat Buma en Klaver fel hadden gedebatteerd over de Nederlandse identiteit, reageerde Rutte met een vaderlijk uitgesproken: „Iedereen die onze waarden onderschrijft, reik ik de hand.”

Rutte werd pas laat in het debat zichtbaar. Eén keer zat hij bij alleen kleine partijen ingedeeld en moest hij over de AOW-leeftijd debatteren met Thieme, Krol en Klaver. Pas bij de laatste stelling, over de EU, kon hij zich echt profileren. Rutte nam Pechtold de maat, over diens ambities om premier te worden. Pechtold was tegen de vluchtelingendeal met Turkije. Het is uitgesloten dat je in Europa de perfecte oplossingen vindt, zei Rutte tegen hem, je moet soms ook praktisch zijn als minister-president. „Uw reactie heeft me laten zien dat u daar niet aan toe bent.”

In een debatje over de AOW-leeftijd zei Rutte dat er „eigenlijk geen alternatief” is voor verhoging, „anders gaan de belastingen met miljarden en miljarden omhoog.” Toen Klaver hem aanviel omdat de VVD ouderen op de nullijn houdt, kaatste Rutte de bal terug: „Ik heb nieuws voor GroenLinks: het leven gaat niet alleen over geld.”

Op rechts kreeg Rutte stevige concurrentie van Sybrand Buma (CDA). Die greep waar hij kon de kans om het contrast tussen zijn partij en links te laten zien. Meteen in het begin ging Buma vol in de aanval tegen PvdA’er Asscher. Die wil het eigen risico in de zorg afschaffen, na het de afgelopen jaren als coalitiepartner te hebben verdedigd. „Spuit elf”, noemde Buma hem.

Bij de vraag of Nederland zijn cultuur onvoldoende heeft beschermd, zette de CDA-leider zichzelf neer als alternatief voor Rutte en Wilders. „Ons volkslied is het mooiste en oudste ter wereld.” Buma was, zoals eerder, fel over de radicale islam en zei dat „we ook de moslimgemeenschap mogen aanspreken om hier mee te doen”. Extra mooi voor Buma was dat Ruttes andere concurrent voor het premierschap, Pechtold, minder zichtbaar was dan tijdens het eerste RTL-debat.

Teruglezen: Het liveblog over het lijsttrekkersdebat in Carré

Asscher had een slechte avond

‘Op links’ had Lodewijk Asscher (PvdA) geen beste avond. Hij had pech en was als eerste aan de beurt voor het rondje met Diana Matroos. Hij miste zo de relativerende houding die de anderen wel konden aannemen, omdat ze haar manier van aanvallen hadden gezien.

Niet Asscher, maar Jesse Klaver (GroenLinks) kreeg de gewenste confrontatie met Rutte, in een debatje over de AOW-leeftijd. Klaver was sowieso beter op dreef dan vorige week. Hij kwam minder nerveus over en de andere lijsttrekkers zetten hem niet meer weg als jong en onervaren. In het debatje over de Nederlandse cultuur bood Klaver Buma sterk weerwoord, met een fel betoog over migrantenjongeren die volgens Klaver worden buitengesloten.

Asschers andere concurrent op links, Emile Roemer (SP), maakte een opvallend ontspannen indruk. Roemer legde steeds als hij het woord kreeg, de koppeling met gewone Nederlanders: „Zolang er 150.000 jongeren op zoek zijn naar werk, moet de AOW-leeftijd terug naar 65 jaar.”

Lees ook Het Carrédebat was zonder geluid wat braafjes

Dit Carrédebat was de laatste grote confrontatie tussen de partijleiders tot het slotdebat bij de NOS, de avond voor de verkiezingen. In 2012 was de tweestrijd tussen VVD en PvdA op dit moment in de campagne al volop bezig. Nu is, met nog negen dagen te gaan, een veel groter aantal partijen nog relevant. De door de VVD gewenste tweestrijd met de PVV was niet zichtbaar, omdat Geert Wilders ontbrak. Er is geen tweestrijd maar een vierstrijd (VVD-PVV-D66-CDA) om de vraag welke partij de grootste wordt. Met daarachter een driestrijd (GroenLinks-SP-PvdA) over wie de grootste wordt op links.

Alleen in Ruttes eigen blokje ging het even over de PVV-leider. Rutte herhaalde dat hij „onder geen enkele voorwaarde en ongeacht de uitslag” gaat samenwerken met Wilders. De andere partijen noemden hem niet en spraken liever over hun eigen thema’s. Wilders heeft zondagavond iets gemist.

    • Thijs Niemantsverdriet
    • Annemarie Kas