Pippi Langkous in de seksuele opvoeding

Pedagoog en psycholoog Channah Zwiep (1962- 2017) bracht als eerste de seksualiteit in kaart van kinderen tussen 0 en 7 jaar.

Een aangeboren zeldzame ziekte dwong Channah Zwiep econonomisch om te gaan met haar tijd. Foto rechts Jacqueline Rensen

Op 14 februari zou Channah Zwiep spreken bij de lancering van ‘Bedvogels’: een podcast over seksualiteit. Ze had eraan bijgedragen en zich erg verheugd op de avond. Met dit nieuwe medium kon ze een groter publiek vertellen over het belang van seksuele opvoeding. Een maand voor de lancering hoorde ze dat ze een ongeneeslijke hersentumor had. Hoe graag ze alsnog wilde gaan, die avond was ze al stervende.

Channah Zwiep was in alles toegewijd en gedreven, zeggen mensen die haar hebben gekend. „Zeer gedisciplineerd en georganiseerd ook”, vertelt haar partner Marijn van der Waa. „Ze organiseerde alles in haar leven: van de inrichting van haar huis tot een avondje uit.” Als ze ergens voor koos, ging ze er volledig voor. Promoveren, alleen een kind krijgen, een boek schrijven. Op haar wc hangt een screenshot uit Pippi Langkous met daarop de tekst: ‘Ik heb het nog nooit gedaan, dus ik denk wel dat ik het kan.’ Marijn: „Typisch Channah”.

Na een promotie in de opvoedingsondersteuning stortte ze zich op het onderwerp seksuele opvoeding. Haar boodschap was seksuele uitingen bij kinderen altijd positief te benaderen; kinderen kunnen ook weerbaar worden door hun wensen te leren kennen, in plaats van hun grenzen. „Kinderen van ouders die haar boeken hierover hebben gelezen,” zegt emeritus hoogleraar opvoedkunde Jo Hermanns, die Zwiep al vanaf haar scriptie begeleidde, „zijn later minder kwetsbaar voor sexting en dergelijke”.

Zwiep was geboren met een zeldzame aandoening waardoor haar immuunsysteem niet goed werkte. Haar hele leven kreeg ze bijna elk griepvirus te pakken, wat haar dwong economisch met haar tijd om te gaan. Haar goede vriendin Iris Voeten: „Ik zat naast haar toen ze ging bevallen: tijdens de weeën brachten we de laatste verbeteringen in haar proefschrift aan.” Aan een aanrijding met een dronken automobilist op haar 28e hield ze ook nog een whiplash over.

Ze groeide op in Osdorp, grotendeels met een alleenstaande moeder die kunstenares was. Door haar aandoening speelde ze niet veel buiten en was ze op school een buitenbeentje. Het liefst verzon ze verhalen voor haar poppen en vroeg ze haar oma naar de oorlog. Pas op de IVKO, een creatieve middelbare school, kwam ze tussen allerlei buitenbeentjes tot haar recht.

Haar onderzoek naar seksuele ontwikkeling en opvoeding van jonge kinderen was baanbrekend in de pedagogiek, zegt Hermanns. Nooit eerder had iemand seksualiteit van kinderen van 0 tot 7 in kaart gebracht. Een van de uitkomsten was dat het heel normaal is als kinderen van 1,5 jaar masturberen. Hermanns: „Ze liet zien hoe belangrijk die eerste jaren zijn wat seksuele opvoeding betreft. Op hun zevende hebben kinderen impliciet al een afgerond beeld van wat seksualiteit is.” Of het leuk of smerig is, iets stiekems of bespreekbaar.

Met haar bedrijf Kind & Zo bracht Channah Zwiep haar kennis over naar de praktijk. Ze gaf workshops en hielp met het opstellen van pedagogisch beleid.

Haar dochter Isabelle voedde ze op met dezelfde gedisciplineerde focus. Isabelle (19): „Ze organiseerde ook mijn leven, op een fijne, zorgzame manier. We gingen elk jaar op zonvakantie én een stedentripje zodat ik ook wat leerde en gevoel voor schoonheid en architectuur meekreeg.”

Moeder en dochter woonden samen in hartje Amsterdam. Het laatste jaar kwam daar ook Marijn van der Waa vaak over de vloer: Channahs nieuwe geliefde. Marijn: „We hadden 25 jaar geleden ook al twee jaar een relatie. Toen ze me een jaar geleden een brief stuurde, was de verkering meteen aan.” Het werd een intens jaar, vooral de laatste maand. „Ze was zo eigen, ging het liefst de diepte in en volgde altijd haar eigen pad.”

Op de dood was ze voorbereid. Van der Waa: „Ze was bijvoorbeeld lid van de euthanasievereniging. Ze had haar hele leven al aan levenskwaliteit moeten inleveren en wist dat ze thuis wilde sterven.” De laatste vier weken bleef ze open, positief en zorgzaam. Dochter Isabelle: „Doodziek verstuurde ze toch nog een kaartje aan een nicht die bevallen was.”

Op 10 februari zakte ze in een coma. Marijn van der Waa en Isabelle gingen in haar plaats naar de podcastlancering. Toen ze na afloop om tien voor elf naar huis liepen, overleed Channah Zwiep in haar eigen bed – alsof ze het zo gepland had.

    • Daan Borrel