Recensie

De belangrijkste maand van de eeuw

De wereld in opstand

De Februari-revolutie in het Rusland van 1917 was van grote invloed op het besluit van de Verenigde Staten om mee te doen aan de Eerste Wereldoorlog, zo blijkt uit ‘Maart 1917’.

Februari-revolutie: Textielarbeidsters op weg naar het stadhuis van Petrograd om hogere broodrantsoenen te eisen, 8 maart 1917 Foto Fototeca Gilardi/Getty Images

Op 27 maart 1917, toen de Eerste Wereldoorlog nog in volle gang was, deed de New Yorkse advocaat Amos Pinchot een verbluffend precieze voorspelling over de afloop. ‘Vecht deze oorlog tot het bittere einde uit – tot een „opgelegde vrede”: maak dat de centrale mogendheden voor eeuwig blijven zitten met wrok jegens hun overwinnaars, en je plant de kiem voor een periode van gekonkel, internationale allianties en militarisme die in de tijd van onze kinderen vrucht zal dragen in de vorm van een andere ramp die misschien nog verschrikkelijker is dan de huidige oorlog’, schreef hij in een opinieartikel in The New York Evening Post waaruit Washington Post-journalist Will Englund uitvoerig citeert in Maart 1917. Op de rand van oorlog en revolutie.

Pinchot richtte zich tegen haviken als de voormalige Amerikaanse president Teddy Roosevelt die wilden dat de Verenigde Staten zich zouden storten in De Grote Oorlog die sinds de zomer van 1914 in Europa woedde. In maart 1917 laaide de strijd tussen de voor- en tegenstanders van Amerikaanse inmenging in een overzeese oorlog op in de Verenigde Staten. Begin februari had Duitsland de onbeperkte onderzeeboot-oorlog hervat en hoewel de Duitsers twee Amerikaanse schepen tot zinken hadden gebracht, vond de Amerikaanse president Woodrow Wilson dit nog geen reden om Duitsland de oorlog te verklaren. Verder dan het indienen van een wet die toestond dat Amerikaanse schepen werden uitgerust met een kanon, wilde hij niet gaan.

Met Maart 1917 wil voormalig Moskou-correspondent Englund (1953) laten zien dat maart 1917 de maand was ‘die de weg bereidde voor het verdere verloop van de twintigste eeuw’. Dit doet hij aan de hand van onder meer een groot aantal ooggetuigenverslagen van veel bekende en onbekende staatslieden, journalisten en schrijvers over gebeurtenissen in met name de Verenigde Staten en Rusland. Englund heeft ze aaneengesmeed tot een caleidoscopisch boek, waarin de lezer afwisselend wordt meegenomen naar Washington, Petrograd, New York, Butte, Moskou, Havana en vele andere plekken.

Twee rode draden

Twee rode draden kent Maart 1917, en ze zijn nauw met elkaar verweven. De eerste is de Februari-revolutie in Rusland, die volgens de Gregoriaanse kalender in maart 1917 plaats vond. Minutieus beschrijft Englund hoe voedseltekorten in Petrograd leidden tot steeds grotere demonstraties die ten slotte met veel geweld werden neergeslagen. Dit was aanleiding tot een opstand van ontevreden soldaten tegen hun leiding en gevechten tussen soldaten en politie in de straten van Petrograd.

Uit Englunds montage van dagboeknotities van onder anderen de Amerikaanse diplomaat James Houghteling blijkt weer eens hoe onoverzichtelijk en bloedig de Februari-revolutie verliep. Naast een Voorlopig Comité van de Doema (het Russische parlement), dat later de Voorlopige Regering heette, werd er een sovjet (raad) van arbeiders en soldaten opgericht die ook richtlijnen uitvaardigde. Uiteindelijk mondde de Februari-revolutie, die veel bloediger was dan de latere Oktober-revolutie waarmee de bolsjewieken de macht in Rusland grepen, uit in het aftreden van Nicolaas II en de weigering van zijn broer Michail om hem op te volgen.

‘De wereld moet veilig worden gemaakt voor democratie’, aldus Wilson

Het plotselinge einde van de drie eeuwen durende Romanovdynastie was voor veel Amerikanen aanleiding hun mening over inmenging in een Europese oorlog te veranderen. Een van de redenen voor de Amerikaanse terughoudendheid inzake WO I was het tsaristische Rusland, dat wegens zijn autocratische karakter niet de steun zou verdienen van the land of the free in de strijd tegen Duitsland en Oostenrijk-Hongarije. Maar nu de tsaar was afgetreden en Rusland onder leiding van het Voorlopige Comité op weg leek naar een parlementaire democratie, verviel dit bezwaar. Nadat een aanval van een Duitse U-boot op een Amerikaans schip de eerste Amerikaanse levens had geëist, veranderde zelfs de vredesduif Woodrow Wilson aan het einde van maart van mening. Op 2 april 1917 hield hij een toespraak voor het Congres, waarin hij instemming vroeg met zijn besluit om een Amerikaans leger naar Europa te sturen om daar aan de zijde van de geallieerden te vechten tegen de Centrale Mogendheden.

Oorlogsdoel

In zijn toespraak formuleerde Wilson als oorlogsdoel dat ‘de wereld veilig moet worden gemaakt voor democratie’. Na de Tweede Wereldoorlog, waar de Verenigde Staten ‘in werden gedreven’, schrijft Englund in de epiloog, was dit, hoe je het ook wendt of keert, het uitgangspunt voor alle oorlogen waarbij de Verenigde Staten betrokken waren. ‘Elke oorlog sindsdien – in Korea, Vietnam, de Perzische Golf, Irak en Afghanistan – werd gevormd, gerechtvaardigd en uitgebreid door Wilsons argumenten die dateren van 1917. Ze zullen nooit sterven’, zijn de laatste woorden in Maart 1917, dat duidelijk werd voltooid vóór Donald Trump president van de Verenigde Staten werd.

In Maart 1917 vertelt Englund de vervlochten geschiedenissen van de Februari-revolutie en Wilsons besluit om oorlog te gaan voeren in Europa met veel mooie citaten van onder anderen Trotski (die bij het uitbreken van de Februari-revolutie in New York verbleef), de Amerikaanse schrijver-journalist H.L. Mencken, Vladimir Nabokov (vader van de gelijknamige beroemde schrijver) en de rouwdouwer Teddy Roosevelt. Als hij zich hiertoe had beperkt, had hij een korter, maar uitstekend boek geschreven. Maar in zijn drang om te bewijzen dat maart 1917 de belangrijkste maand van de twintigste eeuw is, heeft hij er allerlei gebeurtenissen uit deze maand bijgehaald. Zo besteedt hij veel woorden aan stakingen in Amerika, de strijd voor het vrouwenkiesrecht, het ontstaan van de jazz, een film met Buster Keaton, onlusten in Cuba en nog veel meer. Veelal leiden deze verhalen nergens toe; het zijn losse draadjes die van Maart 1917 een rafelig geheel maken.

    • Bernard Hulsman