Olifant slaapt maar twee uur en heeft tóch een goed geheugen

Slaaponderzoek Tijdens het slapen ordenen we ons geheugen. Olifanten slapen maar twee uur en hebben toch een goed geheugen. Hoe dat kan?

Een volwassen Afrikaanse olifant doet ’s nachts een reeks korte dutjes – bij elkaar maar twee uur per etmaal. Foto ANP

Afrikaanse olifanten slapen bijna niet. Zuid-Afrikaanse biologen ontdekten dat de dieren het kortst slapen van alle zoogdieren, voor zover bekend.

De olifanten slapen gemiddeld maar 2 uur per etmaal, en er waren dagen en nachten waarin ze helemaal niet sliepen. De biologen maten dat bij twee wilde olifanten waarbij ze bewegingssensoren hadden geïmplanteerd. De resultaten zijn woensdag gepubliceerd in het wetenschappelijke tijdschrift PLOS One.

Alle dieren slapen, maar de variatie is enorm, zelfs binnen de zoogdieren. Er zijn vleermuizen die 20 uur per etmaal slapend doorbrengen, terwijl een paard nog geen 3 uur haalt. Afrikaanse olifanten zitten daar nog onder, concluderen de biologen van de University of Witwatersrand.

In een paar eerdere studies was ook wel opgevallen dat olifanten weinig sliepen (3 à 4 uur). Maar in die studies was de slaapduur niet precies gemeten en waren de olifanten vaak in dierentuinen en circussen geobserveerd.

De Zuid-Afrikanen maten de activiteit van twee ‘matriarchen’ (kuddeleidsters) in een nationaal park in Botswana vijf weken lang continu. In de slurf van beide olifanten implanteerden ze een bewegingssensor om te meten of de dieren bewogen. In eerder onderzoek was opgevallen dat slapende olifanten een slappe slurf hebben.

Voor de operatie werden de olifanten vanuit een helikopter met een geweer verdoofd. De olifanten kregen ook een halsband om, die detecteerde of de olifant stond of lag, en waar ze was. Na het onderzoek werden de olifanten opnieuw verdoofd om de sensor en de halsband weer te verwijderen.

De twee olifantenvrouwtjes deden slechts korte dutjes, vooral ’s nachts tussen 2 en 6 uur. Soms gingen ze erbij liggen, maar meestal sliepen ze staand.

Die bevinding roept vragen op over de weldadige uitwerking van slaap op de hersenen. Olifanten hebben een uitstekend geheugen. Bij mensen en proefdieren is aangetoond dat met name diepe slaap, en mogelijk ook REM-slaap, bijdraagt aan het vastleggen van herinneringen. De vraag blijft voorlopig hoe de olifanten hun geheugen op peil houden met zo weinig slaap.

Überhaupt is de vraag hoe vaak olifanten in REM-slaap (droomslaap) verkeren. Bij REM-slaap wordt het lichaam slap, dus dan zouden de olifanten moeten liggen. Dat deden de dieren maar zo’n twee keer per week. Misschien, opperen de onderzoekers, pakken de olifanten nog wat extra REM-slaap als ze slapend tegen een boom of rots leunen. Hoe het precies zit is voorlopig een raadsel: ook van een olifant vol wearables is niet met zekerheid te zeggen of ze echt slaapt. Maar het meten van hersengolven, wat zekerheid zou geven over het slaappatroon, is ondoenlijk.

De beperkte slaaptijd van de olifanten is wel in lijn met een bekende wetmatigheid: grote planteneters slapen kort. Dat geldt zoals gezegd voor paarden, maar ook voor ezels, koeien, schapen, reeën en giraffes. Allemaal slapen ze 3 à 5 uur op een nacht.

Volgens onderzoeksleider Paul Manger heeft het te maken met hun voedselbehoefte, mailt hij vanuit Zuid-Afrika. „Er lijkt een balans te zijn tussen de noodzaak om voldoende calorieën te eten, hoe lang dat duurt, en hoeveel tijd er overblijft om te slapen.” Het slaapcentrum in de hersenen is bij hoefdieren en olifanten zo ingericht, dat ze wakker blijven zolang ze honger hebben, voegt hij toe.

    • Hester van Santen