‘Ik ben zelf mijn grootste geestverwant’

Valentin Silvestrov Componist

De meest eminente levende Oekraïense componist schreef liederen voor het eerste slachtoffer bij het protest op het Maidanplein.

Oekraïense componist Valentin Silvestrov Foto Andreas Terlaak

Bij het afscheid heeft de Oekraïense componist Valentin Silvestrov een laatste boodschap voor zijn interviewer. „De muziek zelf is de waarheid,” zegt hij, „niet wat de componist erover te zeggen heeft.”

Dat zou je ironisch kunnen noemen, na zijn woordenstroom van de voorgaande vijf kwartier. Met zijn pretoogjes kan Silvestrov – die geen woord Engels of Duits spreekt – zich nauwelijks bedwingen wanneer de tolk zijn bevlogen uiteenzettingen overbrengt, en begint alvast aan een nieuw betoog. Komend weekend is Silvestrov (1937) composer in residence bij de eerste editie van het (UN)heard Music Festival in Den Haag, waarvoor hij het marathonprogramma op zaterdagavond heeft samengesteld. Van Silvestrov klinken onder meer koormuziek en strijkkwartetten.

Silvestrov is de meest eminente levende Oekraïense componist. Sinds hij in de jaren 70 het modernisme vaarwel zei en een toegankelijke, persoonlijke taal ontwikkelde, is zijn muziek geleidelijk aan wereldwijd omarmd. Zijn Silent Songs zijn een begrip. Maar de naam van het nieuwe festival is veelzeggend: in Nederland wordt hij maar mondjesmaat uitgevoerd. De componist deert dat weinig: „Ik ben beroemd aan mijn eigen keukentafel, dat is genoeg.” Bovendien staat het internet vol met muziek, zegt hij. Landen doen er niet meer zo toe.

Silent Song nr. 1 van Silvestrov.

Muzikaal gezien dan. Want voor een Oekraïener als Silvestrov zijn landsgrenzen en nationale soevereiniteit buitengewoon actueel. De Russische annexatie van de Krim en de oorlog in de Donbas maken hem woedend. Ongeacht de vraag buigt hij binnen twee zinnen af naar de politiek. Wat de Russische president Poetin doet noemt hij „zeventiende-eeuws”. De nieuwe geopolitiek zou erop gericht moeten zijn de aarde te beschermen volgens Silvestrov, maar in plaats daarvan schendt Rusland internationale afspraken.

Toen de protesten uitbraken op het Maidanplein in Kiev, waar gedemonstreerd werd voor nauwere Europese samenwerking en tegen president Janoekovitsj, stond Silvestrov ertussen. Voor het eerste dodelijke slachtoffer, Sergej Nigoyan, schreef hij twee liederen en hij herdacht de gebeurtenissen met de a-capellakoorcyclus Maidan-2014, waaruit delen te horen zijn in Den Haag.

Maar hoe groot zijn woede jegens Poetin ook is, Silvestrov houdt innig van de échte Russische cultuur: Poesjkin, Tolstoj, Dostojevski. Daarom zet hij in het festival koormuziek op Russische en Oekraïense teksten naast elkaar. „Ik laat zien dat die twee nationaliteiten prima naast elkaar kunnen bestaan. En tegelijk besef ik dat een stuk op Oekraïense poëzie in Moskou onmiddellijk van het programma zou zijn geschrapt.”

Het eerste strijkkwartet.

Silvestrov wordt vaak vergeleken met andere ‘holy minimalists’, door minimal music beïnvloede componisten van spirituele muziek als de Est Arvo Pärt en de Georgiër Gia Kantsjeli. De term zegt hem niks: klassieke muziek is ‘heilig’ an sich, zegt hij, ze geeft uitdrukking aan de architectuur van de wereld – ze is „een lied dat de wereld over zichzelf zingt”.

Sowieso houdt Silvestrov zich nauwelijks nog bezig met muziek van anderen – tegenwoordig is hij „zelf mijn grootste geestverwant”. Maar bij Pärt en Kantsjeli voelt hij zich niettemin thuis: „Er zijn componisten voor wie ik niet besta, maar voor hen besta ik wel een beetje, en zij voor mij.”

Het (UN)heard Music Festival, met o.m. Simeon ten Holt, Alfred Schnittke. 4 & 5/3 Korzo Den Haag. unheardmusicfestival.nl
    • Joep Stapel