In de Chacocultuur kwam de macht via de moeder

Antropologie

In het zuidwesten van de VS bestond rond het jaar 1000 een rijke cultuur waarin de macht in vrouwelijke lijn werd doorgegeven.

Ruïnes van Pueblo Bonito, New Mexico. De stad was het centrum van de Chaco-cultuur, die bestond van 800 tot 1100. Foto George Perry, Penn State University

In de Amerikaanse deelstaat New Mexico bestond in ‘onze’ Middeleeuwen een hoog ontwikkelde landbouwsamenleving rond architectonisch imposante centra. De macht werd er uitgeoefend door een elite en overgeërfd in de vrouwelijke lijn. Dat laatste blijkt uit nieuw onderzoek door Amerikaanse antropologen en genetici aan de resten van negen individuen van verschillende generaties. Zij zijn bijgezet in een grafkamer van Pueblo Bonito, het middelpunt van deze verdwenen Chaco-cultuur. Het onderzoek is vorige week gepubliceerd in Nature Communications.

Bij complexe, gelaagde samenlevingen in Amerika denken we al gauw aan de Azteken en Maya’s van Mexico en de Inca’s van de Andes. Toch bestonden die ook in het zuidwesten van de tegenwoordige Verenigde Staten en aan de oevers van de Mississippi. In de Chaco Canyon van noordwestelijk New Mexico werd in 1896 een tot ruïne vervallen complex opgegraven, dat was opgetrokken uit stenen van in de zon gedroogde klei (adobe). Het bestond uit 650 deels boven elkaar gebouwde kamers, verbonden door gangen en trappen. Van bovenaf gezien had het complex de vorm van een D. Het werd, zo blijkt uit C14-dateringen van bouwmaterialen, in fasen opgetrokken tussen 800 en 1130. Er waren ruime opslagplaatsen voor maïs, waaruit onderzoekers opmaakten dat dit een belangrijk economisch centrum moet zijn geweest.

De vinders doopten het complex Pueblo Bonito (Mooi Dorp). Later zijn er in de canyon meer van deze ‘grote huizen’ gevonden, onderling verbonden door een wegenstelsel. Pueblo Bonito was het grootste. Het was waarschijnlijk het politieke, rituele en handelscentrum van de Chaco-cultuur, die zich in zijn hoogtijdagen, in de elfde eeuw, uitstrekte tot in de huidige staten Arizona, Utah en Colorado. Sindsdien is deze cultuur in verval geraakt. De canyon was nagenoeg ontvolkt toen de eerste Spanjaarden hier arriveerden. De Pueblo-indianen, die tegenwoordig kleinere adobe-nederzettingen bewonen in het zuidwesten van de VS, stammen waarschijnlijk af van de grondleggers van deze Chaco-cultuur.

Deze landbouwbeschaving kende geen schrift; voor gegevens over de sociale verhoudingen zijn we aangewezen op de archeologie en de genetica. Doden werden over het algemeen begraven buiten deze ‘grote huizen’. Toch vonden onderzoekers in de oostelijke muur van Pueblo Bonito een crypte van 2 bij 2 meter, de enige grafkamer die ooit is aangetroffen in de Chaco. Antropoloog Douglas J. Kennett (Pennsylvania State University) en dertien collega’s hebben de menselijke resten in deze crypte nu nauwkeurig onderzocht.

De grafkamer is aan het begin van de negende eeuw gebouwd, kennelijk voor een vooraanstaand (mannelijk) lid van deze gemeenschap in opkomst, en uiteindelijk ook voor zijn nakomelingen. Boven hem is nog een man begraven. Beiden zijn voorzien van rijke grafgiften, vooral kralenkettingen van turkoois en schelpen uit de Stille Oceaan. Over hen heen zijn een laag zand en een planken vloer gelegd. Boven die vloer zijn in dezelfde grafkamer in de loop der tijd nog twaalf individuen bijgezet. Van de in totaal veertien lichamen was van negen het DNA goed genoeg bewaard om het geslacht en de eventuele onderlinge verwantschap vast te stellen. Het ging om zes mannen en drie vrouwen, met identiek mitochondriaal DNA, wat betekent dat ze verwant waren in de vrouwelijke lijn.

De uitbundige grafgiften voor het eerst bijgezette lichaam, kennelijk de grondlegger van de dynastie, wijzen uit dat er aan het begin van de negende eeuw al grote sociale verschillen bestonden in de Chaco. Het onderzoek van Kennett en collega’s laat bovendien zien dat leiderschap erfelijk was en werd overgedragen in de vrouwelijke lijn. Dat is overigens niet hetzelfde als matriarchaat – een denkbeeldig stelsel waarin vrouwen de politieke en economische macht uitoefenen. Het betekent dat mannelijke leden van de Chaco-elite hun status ontleenden aan (de familie van) hun moeder.