Cultuur

Interview

Interview

Een groep vrouwen uit Mali werd eerder deze maand voor de kust van Libië opgepikt door de Golfo Azzurro, van de Stichting Bootvluchtelingen.

Foto Olmo Calvo/AP

James Hathaway: ‘De Dublin-deal over vluchtelingen is nog erger dan fout, het is idioot’

James Hathaway Het huidige asielsysteem moet radicaal op de helling, vindt expert vluchtelingenrecht James Hathaway. „De plaats van aankomst is niet de plaats van bescherming.”

„Het huidige systeem voor de opvang van vluchtelingen is een puinhoop: riskant, chaotisch, duur, afmattend.” James Hathaway, misschien wel ’s werelds grootste autoriteit op het gebied van vluchtelingenrecht, pleit voor een fundamentele herziening. Want de manier waarop het nu gaat speelt voornamelijk smokkelaars en asielrechtadvocaten in de kaart.

De praktijk van nu zit vol „idiote’’ regels, zoals de Dublin-verordening, en misvattingen over wat het internationaal recht zegt, zegt hij. Er staat nergens dat vluchtelingen zelf het land kunnen uitkiezen waar ze beschermd willen worden. Er is geen enkel moreel bezwaar tegen snelle afwijzing van mensen die asiel aanvragen maar evident geen recht op bescherming hebben. En als hun vaderland niet wil meewerken met repatriëring, moet dat maar eens goed onder druk worden gezet.

Hathaway, hoogleraar Recht aan de universiteit van Michigan, noemt deze punten om aan te geven dat zijn pleidooi voor een ingrijpende reset tegemoet komt aan een aantal „legitieme zorgen’’ van landen die worstelen met een groot aantal vluchtelingen. Zijn voorstel is gebaseerd op twee hoofdgedachten. Eén: wie vlucht voor vervolging en geweld, moet snel en veilig bescherming kunnen vinden, in de eerste jaren bij voorkeur in de regio waar hij vandaan komt. Twee: landen hebben met elkaar afgesproken, in de Conventie inzake de status van vluchtelingen uit 1951, de lasten eerlijk te delen. Laten ze dat ook doen.

„Zie het als een collectief gedragen verzekering”, zegt Hathaway in een kamertje aan de Universiteit van Amsterdam, waar hij onlangs een eredoctoraat heeft gekregen. Je spreekt met elkaar een verdeelsleutel af voor als het elders in de wereld misgaat. Daarin leg je quota vast voor het aantal vluchtelingen dat een land opneemt en, los daarvan, voor de financiële dekking van de opvang wereldwijd. Zo’n systeem werkte eind jaren tachtig uitstekend met de opvang van Vietnamese bootvluchtelingen.

Hathaway stelt voor om collectief de verantwoordelijkheid te nemen voor eerste opvang in de regio, onder regie van een internationale instelling. Na een jaar of vijf, schat hij, gaat ongeveer eenderde terug naar zijn vaderland, eenderde is geïntegreerd in het nieuwe land, en voor het resterende derde van de vluchtelingen zouden andere landen zich moeten openstellen. Dan krijg je een georganiseerde toestroom van mensen en kun je hun integratie in het nieuwe land beter plannen. „Nu zitten meer dan tien miljoen vluchtelingen gemiddeld zeventien jaar te wachten op een oplossing.” Jaarlijks worden er maar 100.000 vluchtelingen gehervestigd, voornamelijk in de Verenigde Staten, Canada en Australië.

Dat het nu niet lukt om binnen Europa iets vergelijkbaars op te zetten, komt volgens Hathaway in belangrijke mate door de afspraak in de Dublin-verordening dat het eerste land waar een asielzoeker de Europese Unie binnenkomt, verantwoordelijk is voor hem of haar. „Dat is nog erger dan fout, het is idioot’’, zegt hij fel. „Als je alle vluchtelingen in de grenslanden dwingt, krijg je daar onvermijdelijk ongewenste situaties.’’ Dat geldt in Europees verband voor Griekenland en Italië, maar in de Syriëcrisis zeker ook voor Libanon, Turkije en Jordanië.

2016-03-09 12:16:06 BEEKA VALEI - Syrische vluchtelingen in het kamp in de Beeka valei. Een delegatie uit gemeente Brunssum, bestaande uit twee bewoners, een wijkagent en de burgemeester bezoekt samen met de directeur van Cordaid, Simone Filippini, de opvang van vluchtelingen in Libanon. ANP ARIE KIEVIT
2016-03-09 12:16:06 BEEKA VALEI - Syrische vluchtelingen in het kamp in de Beeka valei. Een delegatie uit gemeente Brunssum, bestaande uit twee bewoners, een wijkagent en de burgemeester bezoekt samen met de directeur van Cordaid, Simone Filippini, de opvang van vluchtelingen in Libanon. ANP ARIE KIEVIT
2015-09-23 00:00:00 LESBOS - Vluchtelingen komen aan op Lesbos vanuit Turkije. De regeringsleiders en staatshoofden van de 28 landen van de Europese Unie komen in Brussel bijeen om zich te buigen over de vluchtelingencrisis. ANP PIERRE CROM
Lees ook een eerder interview met James Hathaway over het migratiesysteem: ‘Vluchtelingen hebben niemand die het voor ze opneemt’

Vluchtelingen hebben zo hun voorkeuren, blijkt steeds weer.

„Vluchtelingen mogen volgens het internationale recht op iedere manier die ze willen naar iedere staat gaan die ze willen om zich in veiligheid te brengen. Maar de plaats van aankomst is niet de plaats van bescherming. Als je de koppeling daartussen doorbreekt, vinden landen het hopelijk niet meer nodig om belemmeringen op te werpen. Er is een bijkomend voordeel: de markt voor smokkelaars droogt op, want de smokkelaar kan niet meer opname in een bepaald land garanderen.’’

Gesteld dat het lukt: een van de problemen zijn de verschillende motieven van mensen die komen. Vluchtelingen zoeken bescherming, migranten zoeken een baan, een beter leven.

„Je moet dat onderscheiden. Tegenover vluchtelingen heb je verplichtingen. Daarover is niet te onderhandelen. Maar als migranten, zoals mijn voorouders, van land willen veranderen omdat ze betere kansen willen, is dat een andere discussie. Er zijn veel en goede redenen waarom de ontwikkelde landen opener moeten zijn voor migratie. Maar het is legitiem daar beperkingen aan te stellen. Dat mag en kan niet voor vluchtelingen.’’

De beste manier om de smokkelmarkt te ondermijnen, is een makkelijk en goedkoop alternatief te bieden aan deze mensen om zich in veiligheid te brengen.

Makkelijk als het om een Syriër gaat. Maar wat doe je met Kosovaren of Marokkanen die asiel aanvragen?

„Daar zijn wettelijke mechanismes voor. Als je uit een land komt dat weinig of geen vluchtelingen oplevert, mag je na een verkorte procedure teruggestuurd worden. Mensen die uit een land als Syrië komen, kun je, andersom, na een veiligheids- en identiteitscontrole versneld als vluchteling erkennen. Dan verspil je weinig geld en tijd en heb je meer over voor de grijze zone.”

Advocaten maken soms bezwaar tegen terugkeer na zo’n versnelde procedure, als te onzorgvuldig.

„Het hoeft niet de drie, vier, vijf jaar te duren die veel asielverzoeken tegenwoordig duren. Dat is verspilling. Het is onethisch om ongeveer 30.000 euro te spenderen om de vluchtelingenclaim van iemand in de rijke landen te onderzoeken en ongeveer 100 dollar per jaar voor een vluchteling in de minder ontwikkelde landen. Asielrechtadvocaten hebben soms ook een nauw perspectief. Ze zien alleen hun klant. Ze vergeten de 85 procent van de vluchtelingen in arme landen. Het model dat ik voorstel zou een einde maken aan de individuele procedures die we nu in de Europese landen hebben. Al het geld zou gaan naar een vereenvoudigde controle en naar de vluchtelingen op de plaats waar ze leven, in plaats van naar rechters en advocaten in rijke landen.’’

Lees ook het artikel waarin James Hathaway zich uitlaat over Trumps decreet: ‘Decreet Trump in strijd met internationaal recht’

En als het vaderland niet wil meewerken aan een uitzetting?

„Dat is al een oud, praktisch probleem. Het is een enorme uitdaging. Ieder land heeft de verplichting zijn burgers weer toe te laten. Als ze dat niet doen, is het tijd voor wat serieuze politieke en economische druk op die landen. En er is natuurlijk ruimte voor mondiale samenwerking. Je kunt een systeem hebben waarin landen hun burgers weer opnemen en tegelijkertijd hulp krijgen om hen weer een plaats te geven. Maar het is als in een ziekenhuis: je kunt niet zeggen dat je geen patiënten toelaat tot de eerste hulp omdat je geen efficiënt systeem hebt om patiënten weer naar huis te sturen.’’

Europa rechtvaardigt een harde lijn ook met het argument dat zo de mensensmokkel wordt aangepakt.

„Ik word doodmoe van dat argument. Het is vreselijk dat vluchtelingen zich moeten toevertrouwen aan smokkelaars, maar als je 90 procent kans hebt dat je in Syrië gebombardeerd wordt en een 50 procent kans om de overtocht met een smokkelaar op de Middellandse Zee te overleven, dan zou ik een smokkelaar huren. Wat doe je als je geen andere middelen hebt? Smokkelen is niet verboden onder de Conventie van Genève. Vluchtelingen mogen komen op alle manieren die zij willen. Australië en Europa gebruiken de retoriek van een strijd tegen smokkelaars om mensen tegen te houden, maar daarmee stel je hen bloot aan grote risico’s . Het is onethisch en illegaal. De beste manier om de smokkelmarkt te ondermijnen, is een makkelijk en goedkoop alternatief te bieden aan deze mensen om zich in veiligheid te brengen.”