Deze vrouw tatoeëert over de littekens van mishandelde Russische vrouwen

Huiselijk geweld in rusland Met minstens 12.000 doden per jaar is huiselijk geweld in Rusland een groot probleem. In plaats van de daders aan te pakken, haalde de Doema geweld tegen naasten onlangs deels uit het wetboek van strafrecht.

Zjenja Zachar tatoeëert slachtoffers van huiselijk geweld om de wonden te verbergen Foto Vadim Braydov/AP

Regina (25) klemt haar lippen op elkaar. Vertellen over het verleden kost moeite. En het helpt ook niet echt dat Zjenja ondertussen met een scherpe tatoeagenaald in haar linkerarm aan het krassen is.

„De contouren doen het meest pijn”, sust Zjenja. „De rest doet niet zo’n zeer hoor.” Ze draait haar hoofd naar de correspondent. „Meisjes kunnen er beter tegen. Jongens gillen soms alles bij elkaar.”

Regina (25) is pijn wel gewend. Vijf jaar geleden is het nu dat ze iets kreeg met een vijftien jaar oudere computerprogrammeur. De relatie duurde anderhalf jaar. Bijna al die tijd werd Regina zwaar mishandeld. Op haar linkerarm heeft ze een vlezig litteken: het gevolg van de wond die ze opliep toen haar ex een pot augurken naar haar gooide. Daaronder, ter hoogte van de pols, lichten witte striemen op. Dezelfde littekens heeft ze op haar rechterarm. „Zelf gedaan”, zegt Regina. „Ik wilde dood.”

Heeft ze nog meer littekens op haar lichaam? Regina slikt – volgende vraag.

Het geweld heeft diepe sporen getrokken in Regina’s leven. Ze werd depressief, stopte met haar ingenieursopleiding aan het instituut voor de Russische spoorwegen. Toch heeft ze nooit aangifte gedaan. „Ik was bang dat ze hem vast zouden zetten.” Opnieuw valt ze stil. „En ik hield van hem.”

Vandaag is Regina naar Zjenja’s tatoeagestudio gekomen om een punt te zetten achter dat verleden. Zjenja gaat het lelijke litteken op Regina’s onderarm verbergen onder een tatoeage. Regina heeft gekozen voor een wolf die huilt naar de volle maan. „Een symbool van kracht”, zegt Regina.

„Welke kleuren wil je”, vraagt Zjenja. „We doen blauw en violet, oké?” Ze buigt zich voorover, concentreert zich voordat ze de naald zet. „Het belangrijkste is dat er straks niets meer van te zien is.”

Iets minder dan een jaar geleden las Zjenja Zachar (33) over Flavia Carvalho. De Braziliaanse tatoeageartiest zet tattoo’s over de littekens van mishandelde vrouwen – gratis. Zjenja besloot hetzelfde te doen. „Bleek dat ik de enige was in heel Rusland.”

De wolf op de arm van Regina. Foto Steven Derix

Meer dan vijfhonderd vrouwen

Nog voor de zomer goed en wel op gang was gekomen hadden zich meer dan vijfhonderd vrouwen gemeld. Nog altijd krijgt ze meerdere mails per dag. Elke maandag kunnen slachtoffers terecht bij Zjenja’s kleine tatoeagestudio, verscholen achter in een kapsalon in de afgelegen provinciestad Oefa. Veel vrouwen hebben er een lange reis naar de zuidelijke Oeral voor over.

Huiselijk geweld is een groot probleem in Rusland, al kent niemand exacte cijfers. In tegenstelling tot de meeste westerse landen kent Rusland geen speciale wetgeving, en er zijn geen overheidsprogramma’s om geweld in huislijke sfeer te voorkomen. Nauwkeurige registratie ontbreekt daardoor.

De cijfers die wel voorhanden zijn, schetsen een grimmig beeld.

Uit een landelijke studie uit 2011 onder 3.000 respondenten bleek dat één op de vijf vrouwen te maken had gehad met fysiek geweld van haar partner. In een eerdere studie uit 2005 (2.200 bevraagden) was dat zelfs één op de drie.

Rusland is lid van het Verdrag inzake de uitbanning van alle vormen van discriminatie van vrouwen (CEDAW). In 1999 rapporteerde Moskou aan het CEDAW dat er in Rusland elk jaar 14.000 vrouwen om het leven komen als gevolg van geweld van hun partner of een familielid. Meer recente cijfers van het ministerie van Binnenlandse Zaken, geciteerd door persbureau Ria Novosti in 2013, spreken van 12.000 dodelijke slachtoffers.

Hulpverleners en activisten hebben jarenlang campagne gevoerd voor een wet waarmee huiselijk geweld beter kan worden bestreden. Maar in 2014 sneuvelde een wetsvoorstel daartoe in de Doema, het Russische parlement. Vorige maand gebeurde zelfs het omgekeerde: de Doema haalde het slaan van ‘naasten’ uit het strafrecht. Wie zijn vrouw of kind afranselt, hoeft in Rusland voortaan niet meer voor de rechter te verschijnen maar krijgt alleen een boete – als er tenminste geen schade is voor de gezondheid. Blauwe plekken of kneuzingen vallen daar niet onder.

Vorig jaar al besloot de Doema om lichte vormen van lichamelijk geweld (poboí, letterlijk ‘slaag’) uit het strafrecht te halen. Destijds werd er nog een expliciete uitzondering gemaakt voor het slaan van gezinsleden. Die uitzondering is nu geschrapt.

Zachar laat de verwondingen zien van een van haar klanten. Foto Vadim Braydov/AP

Bekijk ook de beelden: Tattoo’s tegen geweld

De nieuwe wet is een overwinning van conservatieve parlementariërs die vinden dat de overheid niets te zoeken heeft in het traditionele Russische gezin. Volgens senator Jelena Mizoelina, een van de initiatiefnemers van de wetswijziging, moeten ouders hun kinderen ‘een oorvijg’ kunnen geven. „Als een man zijn vrouw slaat is dat niet zo erg als wanneer een vrouw haar man vernedert”, zei het Doema-lid vorig jaar.

Hulpverleners luiden echter de noodklok. „Dit is een grote stap terug”, zegt Larisa Ponarina, vicevoorzetter van het Anna-Centrum, een bekende hulporganisatie in Moskou. „Een grote stap terug voor de beweging die zich inzet voor een wet tegen huishoudelijk geweld. Het is ook een stap terug omdat deze wet de maatschappelijke onverschilligheid vergroot. Dit is een vrijbrief voor de vrouwenmeppers.”

En huiselijk geweld werd al niet erg serieus genomen door de Russische overheid. In heel Rusland – een land met bijna 145 miljoen inwoners – zijn er ongeveer 150 opvanghuizen: private organisaties, die geen financiering van de overheid ontvangen.

Van opsporing en vervolging wordt al evenmin werk gemaakt. In de praktijk lopen daders nauwelijks risico.

Als je als vrouw wordt verkracht of mishandeld, dan ligt dat aan jezelf. Dan heb je ergens een grens overschreden.

Cijfers van het ‘Crisiscentrum voor vrouwen’ in Sint-Peterburg maken het falen van het systeem pijnlijk duidelijk. Per jaar, zo vertellen Jelena Boljoebach en advocaat Galina Ibrjanova, melden zich zo’n zesduizend vrouwen bij het centrum. Slechts één op de vijf vrouwen doet aangifte. In de overgrote meerderheid van de gevallen gebeurt daar niets mee: slechts in 10 procent van de gevallen maakt de politie een zaak aanhangig. In Sint-Petersburg verschijnen er daarom per jaar tussen de 100 en de 150 daders voor de rechter. „En dan moet je nog bedenken dat slechts in 10 procent van de gevallen het ook tot een veroordeling komt”, zegt Galina Ibrjanova. „We praten dus over 10 tot 15 veroordelingen per jaar in Sint-Petersburg – een stad van vijf miljoen inwoners. Dat is catastrofaal.”

„Het aantal meldingen bij crisiscentra neemt ieder jaar toe”, vertelt Jelena Boljoebach. „Intussen blijft het aantal veroordelingen gelijk.”

Boljoebach en Ibrjanova werken al meer dan 25 jaar in de hulpverlening voor vrouwen. In de afgelopen kwarteeuw hebben ze geleerd dat het clichébeeld van de werkloze, asociale Rus die dronken thuiskomt om zijn vrouw in elkaar te meppen niet overeenkomt met de werkelijkheid. „Veel daders zijn hoog opgeleid”, zegt Galina Ibrjanova. „Ze hebben een goede baan en staan in aanzien.”

Boljoebach: „Huiselijk geweld gebeurt niet spontaan. Het gaat over controle.”

„Voordat het tot een zaak komt is er vrijwel altijd sprake geweest van een langere periode van geweld”, zegt Ibrjanova.

Belangrijker dan de drank zijn denkbeelden over de rol van mannen en vrouwen in de Russische maatschappij – ideeën die ondanks zeventig jaar communistische emancipatie traditioneel zijn gebleven. Vrouwen moeten zich schikken naar de grillen van de man.

Zjenja Zachar tatoeëert slachtoffers van huiselijk geweld om de wonden te verbergen. Foto Vadim Braydov/AP

Haatcampagne op sociale media

Vorige maand ontstond er landelijke verontwaardiging over een verkrachtingszaak in de provinciestad Oeljanovsk, waar de 21-jarige Sergej Semjonov werd veroordeeld tot acht jaar strafkamp wegens gedwongen seks met de 15-jarige Diana Sjoerygina tijdens een dronken feest. Volgens de familie van de dader kwam het initiatief van het meisje en heeft Diana Sergej er bij gelapt. Toen Diana verscheen in een populaire talkshow op de landelijke tv, koos het publiek meteen partij voor Sergej. Daarna werd Diana onderwerp van een haatcampagne op sociale media. Vooral haar opmerking dat ze „een ietsiepietsie” te veel had gedronken die avond, werd onderwerp van nationale hoon. De Russische afdeling van Burger King maakte er zelfs reclame mee.

Diana Sjoerygina vertelt in een Russische talkshow dat ze alleen een klein glaasje wodka gedronken heeft:

Burger King maakte reclame met de verkrachting van Diana Sjoerygina. Bovenin de advertentie staat: ‘helemaal niet lang’. ‘helemaal niet lang’. Dat betekent dat je een tweede gratis burger kunt krijgen en verwijst naar Diana’s uitspraak ‘helemaal niet veel’. Dat zei ze in de talkshow over de hoeveelheid alcohol ze had gedronken (een klein glaasje wodka) op de avond dat ze verkracht werd.

„Zo is het altijd geweest”, zegt advocate Galina Ibrjanova. „Als je als vrouw wordt verkracht of mishandeld, dan ligt dat aan jezelf. Dan heb je ergens een grens overschreden.”

„Nette meisjes gebeurt zoiets niet in Rusland”, zegt Jelena Boljoebach. „De meeste slachtoffers die bij ons komen willen niet naar de politie. Ze vragen: ‘hoe voorkom ik dat hij mij slaat’.”

In Oefa is er recht gedaan zonder tussenkomst van de wet. Regina’s nieuwe vriend Aleksandr heeft de ex van zijn vriendin in elkaar geslagen. „Ik zei nog zo tegen hem dat hij dat niet moest doen”, zegt Regina. „Maar ja.”

Dan moet er weer een sigaretje worden gerookt op straat, waar sneeuwhopen van bijna twee meter hoog langs de weg liggen. Eenmaal binnen etst Zjenja de laatste details in Regina’s bleke huid. Voorzichtig pakt ze de onderarm in met cellofaan.

„Wat vind je?”

Regina houdt haar linkerarm stevig vast, gluurt in de spiegel. De vers getatoeëerde huid begint al lelijk te zwellen

Regina glimlacht. „Vet cool.”