Recensie

Het Westen wil niet buigen

Zap

Onderschatting van de rest van de wereld door het Westen vormde het thema van een uitstekende aflevering van Tegenlicht.

Tegenlicht: De nieuwe zijderoute (VPRO).

Het is deze week 75 jaar geleden dat de Slag in de Javazee werd verloren en het Koninklijk Nederlands-Indisch Leger (KNIL) zich overgaf aan de Japanse bezetter. Bij het begin van het einde van een Nederlands wereldrijk wordt op televisie uitgebreid stilgestaan.

Omroep MAX ging met een 81-jarige zoon van schout-bij-nacht Karel Doorman naar de locatie waar de wrakken van de Nederlandse marineschepen nog liggen, voorzover ze niet zijn gelicht door illegale bergers uit Maleisië of China.

Andere Tijden (NTR/VPRO) begon aan een tweeluik over de bezetting, in gesprekken met twaalf Indo-Nederlandse getuigen, die als tiener niet geïnterneerd waren, maar zoals twee derde van de Nederlandse bevolking vrijgesteld waren wegens gemengd bloed. Wel moesten ook zij buigen voor elke Japanse militair die ze op straat tegenkwamen.

Die vernedering zit nog steeds diep, temeer daar de opvatting altijd was geweest dat Aziaten nooit in staat zouden zijn de koloniale almacht te breken. Nu nog spreekt een van de getuigen over „smerige, stinkende apen op een fiets.”

Onderschatting van de rest van de wereld door het Westen vormde het thema van een uitstekende aflevering van Tegenlicht (VPRO) door regisseur Floris-Jan van Luyn. Er komt ook nog even archiefbeeld in voor van Nederlandse „Brengers van Vrede en Recht” in de Indonesische archipel, die tijdens de onafhankelijkheidsoorlog de tegenstander stelselmatig plachten te onderschatten.

Het is vooral een college van de Britse historicus van Kroatische afkomst Peter Frankopan, hoogleraar in Oxford en auteur van de bestseller De Zijderoutes. Frankopan stelt dat het centrum van de wereldmacht naar het oosten is verschoven, maar dat het Westen dat maar niet wil erkennen. Europa en Noord-Amerika hebben zich volledig vervreemd van de rest van de wereld. Anderen moeten op ons lijken. Die culturele arrogantie is geen bewuste keuze, maar het resultaat van eeuwenlange toe-eigening van alles wat elders van waarde is, door structurele toepassing van geweld.

Dat tijdperk, begonnen met Columbus, loopt nu snel ten einde. Volgens Frankopan hebben armen in Niger, Kazachstan of Sierra Leone nu al meer kansen dan de onderkant van de arbeidsmarkt in Europa. Hij vergelijkt het Westen met de nadagen van bijvoorbeeld de stadstaat Venetië, met afbladderende kalk en nostalgie naar de machtspositie van weleer.

Het benoemen door president Bush jr. van de oorlog tegen het terrorisme als een kruistocht was de meest ongelukkige woordkeuze die hij had kunnen maken. Maar het Westen is alweer veel verder verschanst in een vrijwillig isolement, fel verdedigd door president Trump en de Europese populisten. Die denken dat je het verlies van westerse superioriteit kunt pareren door de grenzen te sluiten en de eigen voortreffelijkheid te benadrukken.

Het is waar dat Aziatische toeristen, net als Afrikaanse gelukszoekers en vluchtelingen uit het Midden-Oosten, massaal en enthousiast naar Europa komen. Frankopan vergelijkt het met de Grand Tour van weleer, naar vervallen monumenten uit de Griekse en Romeinse tijd en de Renaissance.

Dat de nieuwe verliezers in het Westen van vroeger dromen, dat is begrijpelijk, maar politici en media zouden verstandiger moeten zijn. In Kruispunt (KRO) moest Halbe Zijlstra (VVD) kiezen tussen matzes, Turks fruit of paaseitjes. Die werden het natuurlijk, omdat ze heel belangrijk zijn voor onze joods-christelijke traditie. Daarin buigen wij voor niemand, ook al bezitten de Chinezen een groot deel van de westerse schuldenlast.