Bij Turks referendum is ‘nee’ taboe

Presidentieel systeem De Turken kunnen met een referendum op 16 april president Erdogan flink meer macht bezorgen. Het nee-kamp mag amper campagne voeren.

Op straat en in de media krijgt het nee-kamp weinig ruimte, maar tijdens de campagne-aftrap voor het referendum van de nationalistische MHP-partij was het ‘nee’ (hayir) wel te zien. Rechts zwaait partijleider Devlet Bahçeli aanhangers toe tijdens een protest tegen de coup van 15 juli. Foto’s SEDAT SUNA/EPA en Tumay Bahceli/EPA

Blijft de republiek van Mustafa Kemal Atatürk bestaan? Of wordt die vervangen door de republiek van Recep Tayyip Erdogan? Daarover moeten de Turken beslissen in een referendum op 16 april. De inzet is een ingrijpende grondwetswijziging, die het huidige parlementaire stelsel vervangt door een systeem waarin alle uitvoerende macht bij de president ligt.

Wordt het evet (ja) of hayir (nee) – het gaat erom spannen. De achterban van president Erdogan is net niet groot genoeg voor een meerderheid. Daarom heeft hij een alliantie gesloten met Devlet Bahçeli, de leider van de nationalistische partij MHP. Het is een opmerkelijke draai van Bahçeli, die tot voor kort fel tegen het presidentiële systeem was. Hij noemde het „een sultanaat zonder troon” en zei dat „de Turkse natie nog nooit een Hitler heeft aanvaard”.

Bahceli’s ommezwaai heeft voor grote verdeeldheid gezorgd binnen zijn partij, waar Atatürk wordt vereerd als de onfeilbare held van de Turkse natie. Bovendien is er helemaal geen ruimte voor de MHP in het tweepartijenstelsel dat Erdogan voor ogen heeft. Daarom hebben vier parlementariërs besloten tegen de partijlijn in te gaan. Vorige week zaterdag lanceerden ze op het congres in Ankara hun campagne: ‘Turkse nationalisten stemmen nee’.

Een paar duizend nationalisten waren met bussen vanuit heel Turkije naar Ankara afgereisd voor het congres. De zaal was zo vol dat veel mensen opeengepakt in de gangpaden stonden. Toch zat de sfeer er goed in. Het publiek werd opgewarmd door een band die liedjes uit diverse delen van Anatolië speelde. Iedereen, man en vrouw, jong en oud, zwaaide met Turkse vlaggen, maakte met zijn hand het Grijze Wolven-teken, en zong luidkeels mee.

Bekijk hieronder de campagnebijeenkomst van de nationalisten:

Toen op een groot scherm beelden van Atatürk werden vertoond, begon het publiek als één man leuzen te roepen. „De Idealistische Harten [de officiële naam van de Grijze Wolven, de jeugdbeweging van de MHP, die in het verleden moorden pleegde op politieke tegenstanders, red] kunnen niet worden gestopt.” En: „Laat Bahçeli naar ons luisteren.”

De presentator van het congres maande de zaal tot stilte. „Laten we met zijn allen bidden.” Daar gaf het publiek graag gehoor aan. Want het gebed was een subtiele uiting van kritiek op Erdogan, die ooit zei dat de Grijze Wolven ongelovigen zijn, die niet weten hoe ze moeten bidden.

Na afloop stond een man met een grijze baard sjaals met de beeltenis van Atatürk uit te delen. Hij is een sociaal-democraat die al 45 jaar in Duitsland woont. Desondanks is hij speciaal overgevlogen voor het congres. „Ik ben hier om te voorkomen dat de republiek van Atatürk wordt kapotgemaakt en wordt vervangen door een dictatuur”, zegt hij in het Duits. „Het referendum is een gluiperige contrarevolutie tegen de parlementaire democratie.”

Zo denken veel tegenstanders van de AK-partij erover. Volgens hen staat het presidentiële systeem gelijk aan alleenheerschappij van Erdogan, waarbij het parlement niet langer de rol vervult van controleur en tegenmacht. De functie van premier wordt geschrapt. De president staat aan het hoofd van de regering, benoemt ministers en hoge ambtenaren, kan de noodtoestand uitroepen en het parlement ontbinden.

Bekijk hieronder de campagnevideo die de AKP dit weekend uitbracht:

Maar volgens Erdogan heeft Turkije enorm geleden onder conflicten tussen de wetgevende, uitvoerende en rechterlijke macht. Hij stelt dat Turkije een sterke leider nodig heeft om alle binnenlandse en buitenlandse dreigingen het hoofd te bieden, leiderschapsconflicten te voorkomen, en de zwakke coalitieregeringen uit het verleden te verhinderen. „We kunnen ons land niet voor onze ogen laten wegzinken in chaos, politieke rivaliteit en instabiliteit.”

„Het nieuwe systeem zal een einde maken aan terrorisme”, zei premier Binali Yildirim zaterdag in een sportcomplex in Ankara, waar de regerende AK-partij haar campagne voor het referendum lanceerde. Duizenden partijleden zwaaiden met vlaggetjes, terwijl de premier rode anjers uitdeelde. Volgens Yildirim zullen aanhangers van Islamitische Staat, de Koerdische guerrillabeweging PKK, en de islamitische geestelijke Fethullah Gülen allemaal ‘nee’ stemmen.

Het is een argument dat de regering voortdurend gebruikt: een nee-stem staat gelijk aan steun voor terroristen. Maar veel Turken voelen zich daardoor beledigd. Waarom legt de regering de grondwetswijziging aan de bevolking voor als er maar één keuze mogelijk is? Het satirische tijdschrift Penguen ving dit gevoel in een cartoon. In het stemhokje kijkt een man met verbijstering naar het stembiljet: ‘ja’ of ‘terrorist’.

Nee-activisten opgepakt

In dit klimaat is het erg lastig om campagne te voeren tegen het presidentiële systeem. De afgelopen tijd waren er tientallen incidenten waarbij de politie de nee-campagne verhinderde. Zo zong een groepje jongeren op een veerpont in Istanbul liedjes om mensen aan te sporen ‘nee’ te stemmen. Een bewaker legde ze het zwijgen op en belde de politie aan wal om ze te laten arresteren. Wat overigens niet gebeurde. Maar tientallen anderen die campagne voerden voor ‘nee’ zijn wel opgepakt.

Bekijk hieronder de video waarin zingende studenten het aan de stok krijgen met een bewaker:

Inmiddels is zelfs het woord ‘nee’ taboe. Een campagne van het ministerie voor Gezondheid om roken te ontmoedigen werd ingetrokken omdat in rode letters het woord hayir (nee) op posters stond. Een parlementariër van de AK-partij zei dat ze „verkeerd geïnterpreteerd” konden worden. De Chileense film No, over het referendum dat het regime van Pinochet verloor, is uit het aanbod gehaald door kabelzender Digiturk.

De meeste media zijn op de hand van de regering en besteden nauwelijks aandacht aan het nee-kamp. Daarom hebben de dissidente MHP’ers een internetzender opgezet die uitzendt vanuit een huis in Ankara. De werkkamer fungeert als studio, waarbij gebruik wordt gemaakt van een green screen. De uitzending wordt gefilmd tegen een groene achtergrond, waarna er digitaal een studiodecor van wordt gemaakt.

Bekijk hieronder hoe de uitzending van de MHP wordt opgenomen voor het green screen:

De uitzending wordt gepresenteerd door Sinan Ogan, oud-parlementariër van de MHP. Hij zit achter een bureau en praat in de camera. Verderop in de kamer staat een televisie aan, zonder geluid. CNN Türk toont beelden van MHP-leider Bahçeli die uitlegt waarom hij ‘ja’ gaat stemmen. Dan volgen beelden van premier Yildirim die in het parlement het Grijze Wolven-teken maakt.

Na de uitzending reageert Ogan gedecideerd als hij wordt gevraagd naar het gebaar van Yildirim. „Een AKP’er die het Grijze Wolven-teken maakt, daar trappen nationalisten echt niet in. Niet alleen veel MHP’ers zijn tegen het presidentiële systeem, zelfs binnen de achterban van de AK-partij is er twijfel.”

Bekijk hieronder de video van de uitzending na digitale bewerking van het green screen:

Ogan vertelt dat er door de noodtoestand, die sinds de coup van kracht is, nauwelijks mogelijkheden zijn om campagne te voeren. „En dat terwijl het referendum cruciaal is voor de toekomst van Turkije. We hebben weinig ruimte om kiezers te bereiken, maar we hebben wel sterke argumenten. De AK-partij heeft geen argumenten. Het enige wat ze kunnen zeggen is dat mensen die ‘nee’ stemmen terrorisme steunen. Dat werkt averechts, dus ik hoop dat ze daarmee doorgaan.”