Geen winnaar op links, misschien wel een uitdager voor Rutte

Lijsttrekkersdebat

Van de vijf lijsttrekkers slaagde alleen D66-leider Pechtold erin ‘premierabel’ over te komen én vlot en aanvallend te debatteren. Van belang is nu vooral hoe de spannendste momenten uit het debat bij de kiezers terechtkomen.

De lijsttrekkers tijdens een onderbreking van het debat. Foto Bart Maat/ANP

Een uitgesproken winnaar op links? Niet echt. Moet premier en VVD-lijsttrekker Mark Rutte zich zorgen gaan maken over een nieuwe uitdager? Ook al niet meteen. Maar duidelijk werd zondagavond wel dat Alexander Pechtold (D66) zich als geloofwaardiger alternatief wist op te werpen dan Sybrand van Haersma Buma (CDA).

Zondagavond hield RTL in Amsterdam het Rode Hoed-debat, met lijsttrekkers van de vijf politieke partijen die na de VVD en de PVV komen in de Peilingwijzer. Lodewijk Asscher (PvdA), Emile Roemer (SP), Sybrand Buma (CDA), Alexander Pechtold (D66) en Jesse Klaver (GroenLinks) gingen met elkaar in debat.
Drie linkse partijen, de SP, PvdA en GroenLinks, D66 als middenpartij en het CDA als enige rechtse partij.

Klaver liet zich niet uit de tent lokken

‘Op links’ lukte het Emile Roemer (SP) niet om zich sterk te profileren. Hij had een opzetje bedacht om te laten zien dat zijn SP de enige partij is die regeren met de VVD uitsluit. Alleen duurde het te lang om dat punt echt aan de kijker duidelijk te maken, hij nam een lange aanloop met een verwijzing naar het Radio 1-debat van vorige week vrijdag.

In zijn een-op-een-debatje met Jesse Klaver wilde Roemer van de GroenLinks-leider weten of die hetzelfde wil doen, de VVD uitsluiten, zodat ze een linkse coalitie kunnen vormen. Klaver hapte niet, uiteindelijk „zijn we in een coalitieland toch op elkaar aangewezen”, zei hij. Roemer trok een vergelijking met 2012, toen de PvdA en de VVD na een campagne tegen elkaar, mét elkaar gingen regeren. Welke conclusie Roemer er nou aan verbond, bleef in het midden.

PvdA-lijsttrekker Lodewijk Asscher lukte het om zijn ervaring als vicepremier van de afgelopen jaren positief in te zetten. Hij zette Jesse Klaver subtiel op zijn nummer toen het over de veiligheid in Nederland ging. Hij begreep niet dat „de heer Klaver staat te lachen”, zei hij, want „ik heb afgelopen jaren wel gezien dat de bevoegdheden van onze veiligheidsdiensten geen grapje zijn”.

Asscher wilde graag boven de partijen staan, alleen kwam hij daardoor ook weinig strijdlustig over. Hij daagde Buma uit, niet vanwege de verschillen maar om samen de ,,verbinding te laten zoeken”, tussen stad en platteland, tussen arm en rijk, tussen allochtoon en autochtoon. ,,Nederland is toe aan politiek die trots is en bereid is te praten.” Buma maakte van de gelegenheid gebruik om nog eens te schetsen wat er de afgelopen jaren allemaal niet naar zijn zin ging.

Voor Jesse Klaver was het zijn eerste grote televisiedebat als lijsttrekker en dat viel niet alleen maar mee. Hij was sterk in een debat over de islam, maar had het moeilijk toen het ging over zijn groene belastingplannen, terwijl dat juist een heel belangrijk punt is voor zijn achterban.

Buma onderscheidt zich over islam

Sybrand Buma was de conservatiefste kandidaat van de vijf door de afwezigheid van Rutte en Wilders. Op algemenere politieke vragen gaf hij liever geen antwoord. Hij wilde niet zeggen met welke partijen hij na de verkiezingen van 15 maart zou willen regeren. Hij gaf ook geen antwoord op de vraag of het associatieverdrag met Oekraïne zou doorgaan als hij premier zou zijn.

Buma’s grootste kans was de stelling ‘de islam vormt een bedreiging van de Nederlandse identiteit’. Buma probeerde zich inderdaad te onderscheiden van de rest. Het CDA, zo zei hij, is „anders dan de mannen hier” wél voor keiharde maatregelen tegen de radicale islam: een boerkaverbod, een verbod op haatzaaien en het preventief opsluiten van jihadisten.

Tweederangs godsdienst

Toch was Buma niet heel succesvol in zijn aanval. In een een-op-een debat met Klaver wierp de GroenLinks-leider hem voor de voeten dat het CDA zich altijd verzet heeft tegen vrijheden die nu vanzelfsprekend zijn, zoals het homohuwellijk en het zelfbeschikkingsrecht voor vrouwen. Buma: „Dat zijn voorbeelden uit de jaren vijftig.”

Daarna verweet Pechtold de CDA-leider dat hij suggereerde dat de islam „een tweederangs godsdienst” is. „En ú ging samenwerken met de PVV. Als dát niet je principes verloochenen is.”

Alexander Pechtold (D66) was goed op dreef. Hij slaagde er als enige van de vijf lijsttrekkers in om ‘premierwaardig’ over te komen én vlot en aanvallend te debatteren. Een rechtstreeks debat met Buma, zijn belangrijkste concurrent in het midden, won hij afgetekend. Hij viel Buma aan op de afwezigheid van het CDA de afgelopen jaren, terwijl er bezuinigd moest worden. Toen verweet Buma hem op zijn beurt alleen maar in de achterkamertjes te hebben gezeten. Pechtold antwoordde ad rem: „We moesten er eerst wat CDA’ers uitjagen, die zaten er al sinds de jaren vijftig.”

Vanaf nu is het aan de talkshows

Van belang is vanaf nu vooral in welke context de spannendste momenten uit dit debat bij kiezers terechtkomen. Half februari deed Ipsos onderzoek naar de vraag welke bronnen kiezers gebruiken om zich te informeren bij hun keuze. Zo’n 35 procent van de kiezers vindt de televisiedebatten daarvoor relevant, hetzelfde percentage leest er de krant voor of zoekt online informatie op.

Hier bleek óók uit dat actualiteitenprogramma’s verreweg de belangrijkste bron zijn, 64 procent van de kiezers zegt die te gebruiken. Vanaf vandaag worden in die programma’s de spannendste fragmenten herhaald en debat-deskundigen prijzen aan tafel de ene lijsttrekker en praten de ander juist naar beneden.

Bij Pauw & Jinek, het eerste verkiezingsprogramma van Eva Jinek en Jeroen Pauw, wordt maandagavond bijvoorbeeld al uitgebreid nagepraat met politieke verslaggevers. En SP-leider Emile Roemer is erbij, dus die krijgt vast vragen over zijn niet zo sprankelende optreden.

Zo gaat het debat zijn eigen leven verder leiden in de talkshows, in kranten en online. Het échte effect van zondagavond wordt dus pas in de loop van deze week duidelijk.