Arjen Lubach ís wat hij maakt

Arjen Lubach Met het zesde seizoen van Zondag met Lubach verwierf muzikant, programmamaker en schrijver Arjen Lubach bekendheid bij bij het grote publiek. Hij heeft nu ook politieke invloed. Een portret.

Begin tegen Arjen Lubach niet over hoe je weekend was. Vraag hem niet te helpen bij je verhuizing en denk vooral niet dat hij naar je verjaardag komt om te babbelen over hoe groot de kinderen geworden zijn.

Arjen Lubach besteedt zijn tijd en aandacht puur functioneel: hij máákt iets. Een verschil tussen privé en werk bestaat niet, zeggen mensen om hem heen. Arjen Lubach ís wat hij maakt.

Met de lopende zesde serie van de satirische nieuwsshow Zondag met Lubach breekt hij definitief door bij een groot publiek en eist hij deze campagneweken ook politieke invloed op. Nu er wekelijks een miljoen mensen kijken, dóet het ertoe als hij het campagnespotje van het CDA fileert, laat zien hoe Jesse Klaver Obama’s tactieken kopieert of Geert Wilders’ gebrek aan concrete oplossingen blootlegt. Inmiddels hebben zo’n 600.000 mensen de ‘Kamergotchi’ gedownload: een app waarmee je één van de Tweede Kamer-lijsttrekkers als virtueel huisdiertje verzorgen moet.

De nu 37-jarige presentator groeide op in een christelijk gezin in het kleine Lutjegast, in het westen van Groningen. Toen hij twaalf was, overleed zijn moeder aan borstkanker. Dat versnelde zijn twijfel over het bestaan van God, zei hij in 2013 tegen Trouw. „Waarom moest ze dood? Omdat God haar graag bij zich wilde hebben, zeiden ze. En wij dan? Moeten wij hier dan maar gewoon kapot gaan van verdriet?” Tegenwoordig noemt hij zichzelf „fel atheïst”.

Lubach studeerde Zweeds, Spaans en filosofie, maar maakte niets af. Dat hoefde van hem ook niet. Het besef dat hij kon leven van zijn grapjes en creativiteit kwam namelijk zestien jaar geleden, toen hij met een parodie op een nummer van Eminem uit het niets een hit scoorde. Vijf jaar later verscheen zijn eerste roman, Mensen die ik ken die mijn moeder hebben gekend. Hoofdpersoon Benjamin is net als hij als jonge puber zijn moeder verloren.

Maar op commando over zijn gevoelens praten, doen alsof achter het strak verzorgde uiterlijk en dat soms harlekijn-achtige voorkomen nog een wereld schuilgaat, dat is niet voor hem weggelegd. Bij het avondvullende interviewprogramma Zomergasten, afgelopen augustus, kwam presentator Thomas Erdbrink er drie uur lang niet doorheen. Hoe het was om zijn moeder te verliezen? Sarcastisch: „Supertof, lachen.” Laatste keer gehuild? Kon hij zich niet herinneren.

Na zijn debuut volgden nog twee romans en een thriller, terwijl Lubach ook andere uitingsvormen opzocht, vrijwel altijd met humor als belangrijkste ingrediënt. Hij zat twaalf jaar bij theatergezelschap Op Sterk Water, maakte filmpjes voor Buro Renkema en Koefnoens Rapservice, won De Slimste Mens in 2012, had bij DWDD items over taal en presenteert sinds 2014 Zondag met Lubach (VPRO). En hij is ook nog de helft van dj-duo The Galaxy.

Lubach, hoor je vaak, heeft overal talent voor. Maar dat het steeds lukt ligt er, volgens mensen om hem heen, ook aan dat hij geen tijd steekt in zaken die voor anderen juist een onmisbaar onderdeel van het leven zijn. Een gezin heeft hij niet, kinderen hoeft hij niet. Vrije weekenden zijn niet nodig. Op vakantie zit hij het liefst binnen om te schrijven of muziek te maken. Vraag hem dan niet mee voor een cappuccino op het kerkplein. Daar kan hij niets mee. Heeft een hekel aan in de zon zitten, sowieso.

Een belangrijke basis voor Zondag met Lubach, waar veel van zijn talenten in samenkomen, legde hij tijdens een reis langs drie Amerikaanse voorbeelden in september 2014, twee maanden voor de eerste serie begon. Bij Seth Meyers, Stephen Colbert en John Oliver keek hij hoe het moest. Daar leerde hij onder meer dat het noodzakelijk is grote schermen in de studio op te hangen, zodat het publiek ziet wat de tv-kijker ziet, anders snappen ze veel beeldgrapjes niet.

Het meest schatplichtig is hij aan John Oliver: net als de Brit die op betaalzender HBO Last Week Tonight presenteert, leunt Lubach minder op gasten en des te meer op langere monologen over ondergesneeuwde onderwerpen – schadevergoedingen na Groningse aardbevingen, chaos bij de Belastingdienst – die laagdrempelig en met veel (visuele) humor worden uitgelegd. Met aan het eind een oproep aan zijn publiek: een burgerinitiatief tekenen, een app downloaden, een hashtag trending maken.

Want Lubach heeft een feilloos gevoel voor wat werkt op sociale media. Hij is iemand die voortdurend online is, en nauwkeurig in de gaten houdt hoe zijn werk bij het publiek valt. Zijn werk is berekenend activisme in een ludiek, parodiërend jasje.

Echt pijnlijk wordt het nooit. Hij kan het zich aantrekken als een grap verkeerd valt of niet begrepen wordt. Vaak raken de onderwerpen hemzelf, zoals toen hij zich bij wijze van protest tegen het koningshuis tot ‘Farao der Nederlanden’ wilde laten kronen. Of toen hij op sociale media zijn scherpe antwoord aan Van Dale deelde. De woordenboekuitgever had hem gevraagd een bijdrage voor een jubileumuitgave te schrijven zonder daarvoor een vergoeding te willen betalen.

Of zie het filmpje van eind januari waarin een Trump-imitator Nederland aan de Amerikaanse president voorstelt: grappig, goed gemaakt, perfect getimed. Als we ermee op CNN komen, haal ik kroketten, zei hij vooraf tegen zijn redactie.

Via Facebook en Twitter ontsteeg het zijn Nederlandse tv-publiek en de rest ging vanzelf. Collega-satirici van over de hele wereld reageerden met een eigen versie, op YouTube werd het filmpje maar liefst 24 miljoen keer bekeken. De donderdag na de uitzending lunchten ze met kroketten.

Ja, Lubach is een control freak, zeggen mensen om hem heen. Eentje die het terloops doet (‘Het maakt mij niet uit hoor, maar…’) en zo uiteindelijk over alles de regie houdt zonder onaardig of autoritair te zijn.

Het programma wordt met een ritmische precisie samengesteld, over alles is nagedacht. Van de woordkeuze, de timing tot de temperatuur in de studio. Het moet er 17 graden zijn – een foefje van David Letterman: als het koud is, is je publiek geneigd zich warm te lachen en te klappen.

De redactie van het programma is een afspiegeling van al die karaktereigenschappen. Lubach heeft mensen om zich heen verzameld die hem door en door kennen: met Janine Abbring maakte hij de Eminem-parodie in 2001, met Martine de Jong richtte hij in 2010 website Recensiekoning op en met Pieter Jouke zat hij bij Buro Renkema. De Kamergotchi-app werd gemaakt door zijn broer, Joost.

Lubachs geslotenheid is die van de hele groep. Praten over ‘de mens Arjen’? Daar heeft bijna niemand van het team tijd voor of zin in. Net zomin als iemand toelaten achter de schermen. Buitenstaanders, schrijft Lubach op de site van het programma, vergen aanpassingen waar geen tijd voor is. Ze verstoren ‘Het Systeem’.

Arjen Lubach schrijft z’n verhalen liever zelf.

Lees ook het opiniestuk van Rutger Lemm: Lachen hoor, die Arjen Lubach, maar hij mist mededogen