Column

Hoe de verkiezingscampagne het land aan het zwalken kon brengen

Haagse Invloeden Deze week: verkiezingsstrijd in een richtingloos land. Ofwel: een pleidooi voor minder stelligheid en meer twijfel in Den Haag.

Een zwalkend land met lijsttrekkers die hun zekerheden niet verkocht krijgen. Dat is de campagne van 2017, tweeëneenhalve week voor de verkiezingen.

Een opmerkelijk vertoon van richtingloosheid. Een natie die kennelijk amper nog voor zichzelf kan aanwijzen wie of wat het wil zijn.

En dus zien we politici steeds stelliger worden, en kiezers die hardnekkig, en in ongekende aantallen, blijven aarzelen over de partij van hun keuze. Ik laat me vertellen dat de meeste opiniepeilers nog steeds constateren dat zestig tot zeventig procent van de kiezers geen keuze heeft gemaakt.

Het betekent dat ongeveer iedereen nog kan winnen.

Het betekent evengoed dat politici zich blijkbaar te gemakkelijk hebben aangesloten bij de populaire stijl van de grote stelligheden.

Voor elk vraagstuk een scherp standpunt. Voor elk dilemma een afgemeten oplossing. Alles versimpeld tot de eendimensionale stellingen van de Peilingwijzer. Ik, en alleen ik, heb altijd gelijk: minipolitiek.

Dus soms denk je: als zoveel partijen, en zoveel politici, almaar zekerheden naar burgers gooien, en burgers toch geen keuze maken – zou het dan kunnen dat politici iets wezenlijks vergeten zijn: twijfel?

Ik weet het: de grote kwestie van deze week, de gearresteerde medewerker van de Dienst Bewaking en Beveiliging, de dienst die ook Geert Wilders beveiligt, was niet erg geschikt voor twijfel. Wel voor wantrouwen.

Het gaat hier natuurlijk vooral om een strafzaak, aangevuld met een inlichtingenanalyse voor het bestuur inzake beveiligde personen – zoals Wilders.

Die analyse gaf het kabinet woensdag vrij („geen gevaar”), waarna het donderdag, op advies van de Coördinator Terrorismebestrijding, concludeerde dat het voor iedereen, ook Wilders, verantwoord is campagne te voeren.

Tot zover functioneerde het systeem goed. Het lastige is natuurlijk dat deze strafzaak de campagne kan overnemen, zeker nu de verdachte al eens veroordeeld was en er aanwijzingen zijn van eerdere verdenkingen tegen hem en een broer.

Er kwam vrijdag bij dat twee andere Marokkaans-Nederlandse agenten die Wilders bewaakten, al in 2015 zijn veroordeeld in een fraudezaak. Nogal ontluisterend.

Begrijpelijk dat dit de angst van Wilders vergroot, en logisch dat hij even niet de straat op wil. Het paradoxale is alleen dat deze zaak ook de politieke kansen van Wilders kan vergroten, terwijl het zijn voornaamste concurrent, Rutte, in een kwetsbare positie brengt.

Elk nieuw belastend detail over de verdachte of zijn omgeving, kan Wilders nu in de verleiding brengen Rutte te attaqueren op veronachtzaming van zijn beveiliging.

Wie de laatste twee peilingen deze week zag, waarin de VVD de PVV weer ruim is gepasseerd, realiseert zich bovendien hoeveel potentiële waarde zo’n aanval kan hebben. En hoeveel waardigheid en zelfbeheersing in de slotweken van de campagne van deze twee hoofdrolspelers wordt gevraagd.

Dus je moet maar hopen dat zij zich niet gevangen laten nemen door onderling wantrouwen – een slechter bericht uit Den Haag kan dit zwalkende land amper krijgen.

Het wantrouwen is hier toch al onheilspellend ruim voorradig. We zijn het land van Wie is de Mol? geworden: zelfs tijdens het zaterdagavondvermaak zoeken we de bedriegers onder ons.

Het land van de trollen van Kuzu en Öztürk: altijd kans dat critici op sociale media niet zijn wie ze zeggen. Het land van een invloedrijke leider die een hele religie met gewelddadigheid vereenzelvigt: moslims zijn gewoon niet te vertrouwen.

Als je niet meer weet waar je naartoe moet, kun je altijd nog richting vinden in argwaan voor De Anderen.

Intussen zagen we deze week ook hoe diep de valkuil van politieke stelligheden kan zijn. Henk Krol en 50Plus beleefden rampzalige dagen nadat een Tilburgse onderzoeker voor de partij constateerde dat de ene 50Plus-belofte (de AOW-leeftijd terug naar 65) ten koste moet gaan van de andere 50Plus-belofte (een welvaartsvaste AOW).

Het is „kiezen tussen twee kwaden”, zei Krol. De hel brak los in zijn partij.

50Plus begon een tegenoffensief, Krol had zich ongelukkig uitgedrukt. Het werd er niet fraaier op toen de partij daarvoor een bedrag gebruikte (nodig om terugkeer naar de 65-jarige AOW te betalen) dat dezelfde Krol maandag in Het Lagerhuis nog heftig ontkende tegen PvdA-leider Asscher.

Andere verkondigers van de nieuwe stelligheid maakten het niet minder bont. Kuzu sprak deze week van „signalen” dat artsen zieke allochtonen eerder laten sterven dan autochtonen. Waar die signalen vandaan kwamen bleef ongewis. Wantrouwen voeden met onbewezen stelligheden: Denk verwijt het Wilders voortdurend, en past hetzelfde trucje toe.

Het verontrustende is ook dat Wilders zijn oplopende stelligheden niet eens meer probeert te verantwoorden. Tot en met 2012 had hij gewone verkiezingsprogramma’s die hij liet doorrekenen door het CPB. Nu heeft hij één A4tje – niet doorgerekend, zelfs niet toegelicht. Hoe geprononceerder de politicus, hoe armoediger de rekenschap die hij aflegt.

Het effect is dat alle partijen, vooral in de oppositie, die houding ten dele kopiëren. In verkiezingstijd zelfs coalitiepartijen. Ziedaar het misverstand van deze campagne: jagen op zwevende kiezers met een beslistheid waarop geen zwevende kiezer zit te wachten.

Hoe erg dit uit de hand loopt, kon je lezen in een fraai vraaggesprek, anderhalve week geleden, met CU-voorman Gert Jan Segers in de Volkskrant. Hij was eerder zeven jaar evangelist in het overwegend islamitische Egypte. Maar als rechtzinnig protestant moest hij toegeven dat zelfs hij soms twijfelt aan zijn geloof. „Er is altijd de vraag: weet je het wel helemaal zeker?”

Het onderstreept, lijkt me, hoe onwaarachtig het is dat vrijwel alle partijen iedere twijfel uit hun programma hebben geschreven: zij staan voortaan minder aarzeling toe dan orthodoxe christenen over hun geloof.

Natuurlijk zal het aantal weifelaars krimpen: het eerste televisiedebat, zondag, kan een eerste schifting teweeg brengen. Helder moet worden of Asscher en Roemer kunnen terugkeren in de race om het leiderschap van links. Anders dreigt voor Roemer het einde van zijn Haagse avontuur, en, zo speculeren coalitiebronnen, valt Asscher mogelijk voor het Amsterdamse burgemeesterschap.

Op rechts heeft Buma zondag een kans, door de afwezigheid en Rutte en Wilders. Vanuit het midden mag Pechtold proberen debatwinnaar te worden, en door te stoten naar het D66-record van Van Mierlo (24 zetels, 1994).

De enorme aantallen weifelaars van de laatste maanden leggen bloot dat sprake is van veel meer dan de cliché-kloof tussen burger en politiek. De opkomst van de identiteitspolitiek relativeert maatschappij-analyse en wereldbeeld bij onze stemkeuze.

Het gaat niet meer om wat we hebben, het gaat om wie we (willen) zijn.

De enige harde keuze die dan resteert is: Wilders of een van de anderen. En aangezien de anderen zijn versplinterd in een stuk of vijftien partijen met kans op een zetel, is het lastig kiezen. Dus proberen die andere partijen nu even hard te schreeuwen als Wilders, dit zal ze nooit lukken, maar het is hun enige kans, met een richtingloos land als resultaat.

En de logische verliezer in deze ontwikkeling is de twijfel.

Twijfel hoort bij onze cultuur, twijfel is een fundamenteel onderdeel van onze democratie.

Alleen mensen die twijfelen zijn in staat hun wereldbeeld bloot te stellen aan nieuwe feiten en inzichten. Alleen mensen die twijfelen zijn in staat tot wezenlijke samenwerking met andersdenkenden: mensen die twijfelen hebben de beste democratische gezindheid van ons allemaal.

Dus als politici de twijfelaars niet meer kunnen bereiken hebben zij reden aan zichzelf te twijfelen.